تحلیل چندمعیاره ضرایب تخلیه مجاز رطوبت خاک در مدیریت آبیاری چغندرقند: پیوند معیارهای عملکردی، فنی و اقتصادی

کمبود آب به عنوان یکی از چالش های اصلی در بخش کشاورزی، به ویژه در مناطق خشک و نیمه خشک، ضرورت بهینه سازی مصرف آب در تولید محصولات استراتژیک مانند چغندرقند را دوچندان کرده است. تعیین الگوی آبیاری بهینه که بتواند همزمان اهداف عملکردی، فنی و اقتصادی را تامین کند، نیازمند رویکردی جامع و چندبعدی است. روش های سنتی ارزیابی که اغلب بر یک یا چند شاخص محدود متمرکزند، قادر به ارائه تصویری کامل از تبادلات بین معیارهای مختلف نیستند. در این راستا، روش های تصمیم گیری چندمعیاره (MCDM) با قابلیت درنظرگیری همزمان و سازشی شاخص های کمی و کیفی، ابزاری کارآمد برای اولویت بندی گزینه های مدیریتی محسوب می شوند. روش ویکور (VIKOR) به عنوان یکی از روش های سازشی معتبر، با محاسبه نزدیکی هر گزینه به راه حل ایده آل، امکان انتخاب گزینه ای را فراهم می کند که بیشترین رضایت گروهی را در بین معیارهای متعارض به ارمغان آورد. بنابراین، پژوهش حاضر با به کارگیری این روش نوین، به ارزیابی تاثیر ضرایب مختلف تخلیه مجاز رطوبت خاک (MAD) بر سیستم آبیاری چغندرقند می پردازد. این پژوهش طی دو سال زراعی در مزرعه تحقیقاتی موسسه تحقیقات خاک و آب کشور (کرج) انجام شد. آزمایش در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با سه تیمار آبیاری بر اساس ضرایب درصد تخلیه مجاز رطوبت خاک (۴۰%=MAD، %۶۰=MAD و ۸۰%=MAD) و در چهار تکرار اجرا گردید. داده های مربوط به تبخیر-تعرق، عملکرد ریشه، بهره­وری آب، انرژی و شاخص اقتصادی جمع آوری و مورد تحلیل قرار گرفتند. نتایج نشان داد که تیمار با ۶۰ درصد تخلیه رطوبت خاک با ایجاد تعادل بهینه بین معیارهای عملکردی (عملکرد ریشه و بهره­وری آب)، فنی (بهره وری انرژی) و اقتصادی (نسبت سود به هزینه)، به عنوان گزینه برتر در شرایط نرمال منابع آب شناسایی شد. در سال اول، این تیمار با شاخص ویکور (۲۹۷۱/۰=Q) و در سال دوم با شاخص ویکور (۱۴۶۳/۰=Q) در رتبه اول قرار گرفت. این تیمار در سال اول با عملکرد ۳۵/۳۶ تن در هکتار و بهره­وری آب ۰۷/۵ کیلوگرم بر متر مکعب و در سال دوم با عملکرد ۴/۴۵ تن در هکتار و بهره­وری آب ۸/۵ کیلوگرم بر متر مکعب، تعادل مناسبی بین معیارهای عملکردی و اقتصادی ایجاد نمود. تحلیل حساسیت با روش مونت کارلو نیز پایداری این برتری را با احتمال ۹۴/۸۵ درصد در سال اول و ۱۰۰% درصد در سال دوم تایید کرد.

کلیدواژه ها:

تحلیل حساسیت ، تنش رطوبتی ، روش مونت کارلو ، ماتریس تصمیم ، مدیریت منابع آب