مفهوم قیاس در گفتمان قیامت الموت با تاکید بر دیوان قائمیات

چکیده این مقاله به بررسی مفهوم «قیاس» در اندیشه اسماعیلیه، با تمرکز بر گفتمان دوره قیامت الموت و به ویژه در دیوان قائمیات حسن محمود کاتب می پردازد. در منظومه فکری اسماعیلی، قیاس به مثابه کاربرد عقل فردی و استدلال جزئی، به عنوان روشی نادرست و خطرناک در شناخت حقیقت الهی طرد شده است. یافته های این پژوهش که با روش تحلیل تاریخی-متنی انجام شده، نشان می دهد که اسماعیلیان، دستیابی به معرفت حقیقی را نه از طریق قیاس شخصی، بلکه تنها در پرتو «تعلیم معلم صادق» یا امام زمان ممکن می دانند. در دیوان قائمیات، این نقد در قالب مفاهیمی کلیدی مانند «قیاس خطا» و «طریق قیاس» تجلی یافته که سرچشمه ضلالت، مانع خودشناسی و امام شناسی، و نشانه پیروی از هوی و هوس معرفی می شوند. در مقابل، قائم قیامت به عنوان منبع نورانی و یگانه تعلیم دهنده حقیقی قرار دارد که رهایی از قیاس گمراه کننده را ممکن می سازد. بررسی تطبیقی با آرای اندیشمندانی چون ناصرخسرو، خواجه نصیرالدین طوسی و نزاری قهستانی، همسویی کامل این انگاره را در سنت اسماعیلی تایید می کند.

کلیدواژه ها:

Qiyās (Analogy) ، Qiyāmat of Alamūt ، Ismailism ، Dīwān-i Qā’imiyyāt ، Ḥasan Maḥmūd Kāteb ، قیاس ، قیامت الموت ، اسماعیلیه ، دیوان قائمیات ، حسن محمود کاتب.