بررسی نقش مایه ی دیو در قالی های تصویری قاجار و مقایسه با نقش مایه ی دیو در نگاره های شاهنامه ی عصر صفوی

فرش دست باف از دیرباز تا به امروز جایگاه خود را در ردیف هنرهای ایران حفظ کرده و از ارزش بالایی برخوردار است. هنرمندان ایرانی نقش مهمی در حفظ این هنر ایفا کرده اند و با ایجاد خلاقیت در طرح و نقش باعث شده اند تا علاوه بر جنبه ی زیبایی، مفاهیم متعددی نیز به خود بگیرند که می تواند نشات گرفته از باورها، عقاید و اسطوره ها باشد. یکی از طرح های مهم که از دوره ی قاجاریه متداول شد، طرح های تصویری است که نمونه های بی نظیر آن را می توان در فرش های هوشنگ شاه و حضرت سلیمان مشاهده کرد. در این پژوهش که به صورت توصیفی- تحلیلی و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای و سایت های معتبر صورت گرفته، ۴ نمونه از شاهنامه ی صفوی و ۱۲ نمونه تخته فرش انتخاب شده تا با تحلیل فرش های هوشنگ شاه و حضرت سلیمان به دو پرسش پاسخ دهد که: ۱- نقش دیو از منظر طراحی و رنگ بندی در فرش های دوره ی قاجار چگونه است؟ ۲- چه شباهت ها و تفاوت هایی میان دیوان در فرش و نگارگری عصر صفوی وجود دارد؟ در بحث طراحی دیو ها در فرش های تصویری دوره ی قاجار به صورت نیمه برهنه، خال دار و با جثه ی کوچک یا بزرگ به تصویر در آمده اند و اغلب به رنگ سفید هستند. با بررسی و مقایسه ی دیوان در فرش های تصویری با نگاره های شاهنامه مشخص شد که از لحاظ پوشش دارای دامنی بوده (بر خلاف نگاره های شاهنامه که هم دیو برهنه و هم نیمه برهنه وجود دارد) و اغلب به صورت زاویه دار و هندسی ترسیم شده اند و به ندرت زیور آلات دیده می شود. از لحاظ رنگ بندی نیز بیشترین رنگی که هم در فرش و هم در شاهنامه می توان مشاهده کرد، رنگ سفید است؛ گرچه تنوع در هر دو گونه (فرش و شاهنامه) دیده می شود.

کلیدواژه ها:

Demon ، Shahnameh ، Pictorial Carpets ، Qajar Period ، Miniature Painting ، دیو ، شاهنامه ، فرش های تصویری ، قاجار ، نگارگری