مدل مفهومی هوش هیجانی در صحیفه سجادیه

مقدمه و اهداف: هوش هیجانی توانایی شناسایی، درک و مدیریت احساسات خود و دیگران است و در موفقیت فردی و اجتماعی نقشی اساسی دارد. افرادی با هوش هیجانی بالا در برقراری ارتباط، مدیریت تعارض، تصمیم گیری و رهبری موفق تر بوده و از رضایت و سازگاری بیشتری برخوردارند. این توانایی موجب کاهش استرس، سازگاری در شرایط دشوار و ارتقای کیفیت زندگی می شود. مولفه هایی چون خودآگاهی، خودکنترلی، همدلی و مهارت های اجتماعی ابعاد اصلی آن را تشکیل می دهند. آموزه های دینی نیز بر مدیریت هیجانات تاکید داشته و با راهکارهایی چون خودشناسی، آرامش، شرح صدر، کظم غیظ و حسن معاشرت، زمینه رشد فردی و اجتماعی را فراهم می آورند. اگرچه پژوهش هایی در حوزه هوش هیجانی با رویکرد دینی انجام شده، بیشتر آنها به قرآن محدود مانده و کمتر به سایر منابع پرداخته اند. صحیفه سجادیه به عنوان متنی غنی از معارف اخلاقی و تربیتی، ظرفیت بالایی برای شناسایی مولفه های هوش هیجانی دارد. با وجود مطالعاتی درباره هوش معنوی و اخلاقی براساس این منبع، پژوهشی نظام مند در زمینه هوش هیجانی صورت نگرفته است. پژوهش حاضر با تحلیل صحیفه، به دنبال ارائه مدلی مفهومی برای ارتقای خودآگاهی، مدیریت هیجان و بهبود تعاملات انسانی است. روش تحقیق: این پژوهش با هدف بنیادی و با رویکرد کیفی به روش تحلیل محتوا انجام شده است. تحلیل محتوا به عنوان روشی نظام مند برای بررسی داده های متنی، با دسته بندی و کدگذاری داده ها امکان دستیابی به نقشه های مفهومی را فراهم می سازد. در این تحقیق، فرایند پژوهش در سه گام اصلی طراحی شده است: نخست، تبیین چیستی هوش هیجانی براساس مولفه های چهارگانه گلمن شامل خودآگاهی، خودمدیریتی، آگاهی اجتماعی و مدیریت روابط. دوم، استخراج و بررسی فرازهای مرتبط با مولفه های هوش هیجانی در صحیفه سجادیه از طریق کدگذاری باز، به گونه ای که داده های متنی با مرور مکرر تحلیل و کدهای اولیه شناسایی شوند. سوم، در مرحله کدگذاری محوری، مقوله های هم معنا و مرتبط تجمیع شده و در قالب مقولات میانی سامان می گیرند. در نهایت، با بهره گیری از کدگذاری انتخابی، مقولات میانی در سطحی بالاتر از انتزاع به مولفه های اصلی هوش هیجانی متصل می شوند. حاصل این فرایند، مدل مفهومی هوش هیجانی در صحیفه سجادیه است که نه تنها بر غنای نظریه های موجود در حوزه هوش هیجانی می افزاید، بلکه زمینه تلفیق آموزه های روان شناختی و معارف اسلامی را نیز فراهم می آورد. نتایج تحقیق: پژوهش حاضر به بررسی هوش هیجانی در دعاهای صحیفه سجادیه براساس مدل گلمن پرداخته است. در مولفه خودآگاهی سه محور پذیرش ضعف ها و محدودیت های انسانی، توجه به لغزش ها و آلودگی های نفس و درک جایگاه والای انسان در نظام آفرینش و قابلیت او برای کمال شناسایی شد. در مولفه خودکنترلی شش محور توبه و گذشت الهی، تکیه بر رحمت و لطف خداوند، استمداد از قدرت الهی در سختی ها، پیروی از هدایت الهی، خوف و رجا نسبت به خداوند و توجه به آخرت و دوری از دنیاپرستی استخراج شد. مولفه همدلی در چهار محور درک اخلاقی در تعاملات، حفظ حرمت دیگران، عشق و محبت ورزی و حمایت و یاری رساندن به نیازمندان بازتاب یافته است. مولفه مهارت های اجتماعی نیز در دو محور انسجام اجتماعی از طریق صله رحم و همیاری و ایجاد امنیت اجتماعی با ترویج نیکی ها، پرهیز از ظلم و حفظ اعتماد بررسی شد. بحث و نتیجه گیری: یافته های این پژوهش نشان داد که دعاهای صحیفه سجادیه نه تنها بازتابی از ارتباط عمیق انسان با خداوند هستند، بلکه ظرفیتی غنی برای پرورش مولفه های هوش هیجانی نیز فراهم می آورند. بررسی ها نشان داد که خودآگاهی در این دعاها از طریق شناخت ضعف ها و لغزش ها و همچنین توجه به منزلت والای انسان تقویت می شود. این امر زمینه ای برای اصلاح نفس و حرکت در مسیر کمال فراهم می سازد. مولفه خودکنترلی با تکیه بر توبه، امید به رحمت الهی و پرهیز از دنیاپرستی، انسان را در مدیریت هیجان ها و رفتارهای ناسازگارانه یاری می دهد. همدلی نیز با تاکید بر محبت، احترام و یاری به دیگران، روابط انسانی را تعمیق بخشیده و جامعه ای اخلاق مدار و همدل می سازد. علاوه بر این، مهارت های اجتماعی در قالب انسجام و امنیت اجتماعی تقویت می شود و بستر همزیستی مسالمت آمیز را فراهم می آورد. بنابراین، صحیفه سجادیه مدلی بومی و معنوی از هوش هیجانی را ارائه می دهد که در عین هم خوانی با مدل گلمن، بر تعالی روحانی و اخلاقی انسان تاکید ویژه دارد. این امر نشان می دهد که آموزه های دینی می توانند مکمل رویکردهای روان شناختی در پرورش شخصیت و سلامت روان باشند.

کلیدواژه ها:

هوش هیجانی ، صحیفه سجادیه ، خودآگاهی ، خودکنترلی ، همدلی ، مهارت های اجتماعی