تحلیل جرم انگاری اعتیاد به مواد مخدر در چارچوب جرائم مبتنی بر وضعیت: مطالعه تطبیقی حقوق ایران و آمریکا

یکی از مباحث مهم در حوزه حقوق کیفری، جرم انگاری وضعیت هایی است که نه بر پایه ارتکاب فعل معین، بلکه بر مبنای احراز یک وضعیت یا شرایط خاص در شخص بنا شده اند. اعتیاد به مواد مخدر از جمله این وضعیت ها به شمار می رود که همواره محل اختلاف نظر در میان اندیشمندان حقوق کیفری بوده است. در نوشتار حاضر، با رویکرد توصیفی- تحلیلی، جرم انگاری اعتیاد در چارچوب جرائم مبتنی بر وضعیت، مورد بررسی قرارگرفته و تلاش شده است تا با مطالعه تطبیقی نظام های حقوقی ایران و ایالات متحده آمریکا، نقاط اشتراک و افتراق این دو نظام در مواجهه با این پدیده تحلیل شود. در این چارچوب، ابتدا مبانی نظری اعتیاد و جرائم مبتنی بر وضعیت و عناصر تشکیل دهنده آن تبیین شده و سپس دیدگاه های مطرح در حقوق ایران و آمریکا نسبت به جرم انگاری اعتیاد تحلیل گردیده است.همچنین، با بررسی رویکرد کیفری ایالات متحده در قبال وضعیت اعتیاد و تمایز میان «مصرف» و «اعتیاد»، تلاش شده است تا زمینه های روشن تری برای تبیین و مقایسه سیاست کیفری مرتبط با این پدیده در نظام های حقوقی ایران و آمریکا فراهم شود. نتایج این مطالعه نشان می دهد که جرم انگاری اعتیاد با اصول بنیادین حقوق کیفری، از جمله اصل قانونی بودن و اصل رفتارمندی جرم، در تعارض است. در نظام حقوقی آمریکا، با استناد به رای دیوان عالی در پرونده «رابینسون»، مجازات افراد صرفا به دلیل اعتیاد به مواد مخدر، بدون ارتکاب عمل مجرمانه مشخص، ناقض متمم هشتم قانون اساسی ایالات متحده و غیرقابل مجازات شناخته شده و اغلب نظریه پردازان نیز با آن هم سو هستند. در حقوق ایران، گرچه از سال ۱۳۵۹ اعتیاد جرم انگاری شده، اما در گذر زمان، رویکرد تقنینی از مجازات محور به سوی درمان محور تغییر یافته است. از نظر مبانی نظری نیز، انطباق «وضعیت صرف» با رکن مادی جرم (رفتار) قابل توجیه نیست. بر این اساس، بازنگری در سیاست کیفری ایران در قبال این پدیده ضروری به نظر می رسد.

کلیدواژه ها:

اعتیاد به مواد مخدر ، جرائم مبتنی بر وضعیت ، جرم انگاری ، حقوق کیفری ایران و آمریکا