تحلیل جامعه شناختی کارکردهای تمدنی و هویت ساز مراسم اربعین حسینی در جهان معاصر

این پژوهش با اتخاذ رویکردی جامعه شناختی، نقش مراسم اربعین حسینی به عنوان یک نهاد اجتماعی خودسامان ده، نظام نمادین تمدنی و مکانیسم هویت ساز فراملی را مورد بررسی قرار می دهد. در پاسخ به سوال اصلی «اجتماع عظیم اربعین حسینی از طریق چه مکانیسم های جامعه شناختی و با تکیه بر کدام مولفه های تمدنی، به تحکیم پایه های اعتقادی تشیع و تقویت هویت جمعی شیعیان می انجامد؟» این فرضیه را مطرح می کند که «راهپیمایی اربعین با تولید لایه های کلان اجتماعی تمدنی ساختارهای آیینی، مناسک همگانی و گفتمان مقاومت به روایت پردازی کربلا به مثابه اسطوره معاصر، نه تنها به بازتولید باورهای شیعی می پردازد، بلکه الگویی برای «تمدن سازی مبتنی بر زیست جهان شیعی» ارائه می دهد که در آن، هویت فراملی شیعه بازتعریف می شود.» مقاله با بررسی سخنان رهبر معظم انقلاب و نیز مصاحبه با کارشناسان مذهبی و جامعه شناسی درخصوص پیاده روی اربعین و برداشت های تمدن سازانه و هویت بخش آنان از این «پدیده جمعی»، با استفاده از نظریه های جامعه شناختی، به تحلیل این رویداد عظیم پرداخته است. این پژوهش با استفاده از منابع کتابخانه ای، سخنان رهبری در سایت رسمی ایشان و نیز مصاحبه با کارشناسان انجام شده است.ساختارهای آیینی، تشیع، اربعین حسینی، هویت جمعی شیعیان، تمدن اسلامی به عنوان واژگان کلیدی محسوب می شود.موارد مندرج در خصوص تحقیق درباره یک فرضیه از طریق استناد به اطلاعات و یافته های کتابخانه ای، مشاهده همراه با مشارکت نگارنده تحقیق و مصاحبه عمیق و کیفی با کارشناسان جامعه شناسی و دینی مطرح گردیده است.در این پژوهش سوالات اصلی و فرعی از روش مصاحبه عمیق از کارشناسان مربوطه پرسیده شده است و پس از بررسی و تحلیل داده های تحقیق، فرضیه اصلی با توجه به تحلیل محتوای کیفی مصاحبه های صورت گرفته مورد تایید واقع شده است. همواره آیین ها و ادیان مختلف با هدف همبستگی میان پیروان و هویت بخشی به جریان اجتماعی خود، ایامی را در سال مشخص کرده و پیروان خویش را ملزم به شرکت در این اجتماعات می کنند. یکی از پیامدهای اینگونه تجمعات، نمود جهانی و به نوعی تبلیغ آن جریان اجتماعی است که معمولا در جامعه جهانی تاثیر گذار است. زیارت اربعین یکی از مهم ترین محورهای حیاتی فرهنگ شیعه می باشد که همواره شیعیان راستین با این نشانه درطول تاریخ شناخته می شوند. علی رغم ریشه های تاریخی پیاد روی اربعین حسینی در عراق اما در قرن اخیر بعلت حکومت رژیم بعث بر کشور عراق و مخالفت این حکومت با هر گونه برگزاری آیئن و گرامیداشت های مذهبی در عراق و شرایط امنیتی این کشور پیاده روی اربعین عملا تعطیل شده بود. با سرنگونی رژیم بحث عراق از سال ۱۳۸۲ این حرکت مجددا توسط مردم عراق آغاز می گردد که می توان اوج گیری پیاده روی و اجتماع اربعین حسینی را مربوط به پنج سال گذشته دانست.با توجه به این شرایط اجتماع میلیونی زائرین اربعین حسینی در کربلای معلی امری احیا شده می باشد و با توجه به این موضوع پژوهش و تحقیقات بسیار اندک و معدودی در خصوص بررسی ابعاد مختلف این رویداد عظیم صورت پذیرفته است.

کلیدواژه ها:

ساختارهای آیینی ، تشیع ، اربعین حسینی ، هویت جمعی شیعیان ، تمدن اسلامی