بررسی و تحلیل فقهی و حقوقی اهلیت تخاطب در نظام حقوقی ایران

این پژوهش به بررسی فقهی و حقوقی «اهلیت تخاطب» به عنوان یکی از مبانی کمتر واکاوی شده در نسبت میان خطاب شرعی و اثر حقوقی می پردازد و می کوشد نشان دهد که تحقق الزام، مسئولیت و اعتبار اراده، پیش از هر چیز بر قابلیت فهم و ادراک مخاطب استوار است. روش تحقیق، توصیفی تحلیلی و مبتنی بر مطالعه منابع فقهی، اصولی، حقوقی و آرای قضایی بوده است. یافته ها نشان می دهد که اهلیت تخاطب مفهومی مستقل از اهلیت تمتع، استیفا و تکلیف است و بر وجود عقل، اختیار، ادراک و امکان دریافت و فهم خطاب دلالت دارد. در فقه، آیات و روایات مرتبط، به ویژه ادله رفع قلم و بلوغ، موید این معنا هستند که خطاب الزام آور بدون قابلیت ادراک معنا ندارد. در حقوق نیز هرچند این اصطلاح به صراحت به کار نرفته، اما قواعد مربوط به صحت قراردادها، مسئولیت مدنی و نیز مواد قانون مدنی، به صورت ضمنی بر آن تکیه دارند. نتیجه آنکه شناسایی صریح اهلیت تخاطب می تواند به تبیین دقیق تر قلمرو مسئولیت، اصلاح معیارهای تقنینی و قضایی و کاهش تعارض میان سن، رشد ظاهری و توان واقعی فهم منجر شود و نظام فقهی و حقوقی را به سمت عدالت و دقت بیشتر سوق دهد.

کلیدواژه ها:

اهلیت تخاطب ، اهلیت تکلیف ، خطاب شرعی ، مسئولیت حقوقی