نقش تخیل در شکل گیری عقلانیت دینی (مطالعه تطبیقی میان ابن سینا و کانت)

پژوهش حاضر با تبیین نقش تخیل در شکل گیری عقلانیت دینی در پی آن است که جایگاه تخیل را به عنوان یکی از عناصر بنیادین در فرایند عقلانیت دینی از نگاه ابن سینا که در آثار خود، به ویژه در الشفا و اشارات و تنبیهات، تخیل را نیرویی واسطه میان عقل و وحی معرفی می کند که در فرایند نبوت و ادراک معقولات نقشی اساسی دارد و در مقابل، کانت که در نقد عقل محض، تخیل استعلایی را به عنوان نیرویی سازنده در امکان تجربه و عقلانیت معرفی می کند، بررسی نماید. این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی و رویکرد تطبیقی، نشان می دهد که هر دو متفکر به تخیل نقش واسطه ای میان حس و عقل می دهند، اما تفاوت اساسی در ماهیت و کارکرد آن هاست: برای ابن سینا تخیل عضوی از روان شناسی معرفتی و مبنای ممکن تولید صور عقلی و شهودات متعالی است، در حالی که برای کانت تخیل قوه ای ساختاری در پدیدارشناسی تجربه است که مرزهای عقل نظری را تعیین و برای عقل عملی و زندگی اخلاقی زمینهی نمادین فراهم می آورد. نتیجه گیری نهایی این است که در هر دو سنت، تخیل می تواند هم تقویت کننده و هم تضعیف کننده ی عقلانیت دینی باشد، و تفاوت ها در نسبت میان تخیل و عقل (عقل فعال/فهم/عقل عملی) تعیین کننده نتایج معرفتی-مذهبی هستند.

کلیدواژه ها:

تخیل ، عقلانیت دینی ، ابن سینا ، کانت ، فلسفه تطبیقی