واکاوی تطبیقی نقش مرزبندی فضایی بر میزان حفظ خلوت در ساختمان های مسکونی (مطالعه موردی: منطقه یک شهر تهران)

تنظیم حریم روانی و تحقق کیفیت خلوت در معماری مسکونی، به شکلی بنیادین با ساختار و سنخیت ملموس مرزبندی های کالبدی گره خورده است. چرا که کیفیت افراز فضا مستقیما بر چگونگی کنترل محرک های محیطی و تفکیک قلمروهای عمومی و خصوصی اثر می گذارد. با این حال، در دگرگونی های کالبدی مسکن معاصر، غلبه مفرط شفافیت یا چیدمان نامنتظم مرزها، فرآیند پایش اطلاعات بصری و صوتی را با چالش مواجه ساخته و الگوهای سنتی محرمیت را دستخوش تغییر کرده است. هدف اصلی این پژوهش، واکاوی تطبیقی نقش مکانیسم های مرزبندی فضایی و درجات صلبیت کالبدی بر میزان و کیفیت حفظ خلوت در تیپولوژی های پرتکرار ساختمان های مسکونی منطقه یک شهر تهران است. این پژوهش از نوع تحقیق کیفی بوده و با روش توصیفی -تحلیلی و استدلال منطقی به نگارش درآمده است. به طوری که ابتدا شاخصه های سنجش محصوریت و تنظیم حریم از طریق مطالعات کتابخانه ای استخراج گردید و سپس متغیرهای پژوهش بر روی سلول های فضایی منتخبی از نمونه های موردی این منطقه، به صورت منفرد و تطبیقی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند. نتایج پژوهش حاکی از آن است که یک رابطه مستقیم و سلسله مراتبی میان ضریب صلبیت جداره ها و درجه خلوت پذیری فضاها برقرار است. به گونه ای که فضاهای عمیق مانند اتاق خواب اصلی به واسطه اتکاء بر مرزهای صلب، بیشترین شاخص خلوت را کسب کرده اند و عرصه های عمومی و مشاع نظیر پارکینگ در پایین ترین سطح قرار دارند. همچنین یافته ها نشان می دهد که علاوه بر درجه صلبیت، انتظام هندسی مرزها نقشی حیاتی در مهار محرک ها دارد. چنانچه استقرار مرزهای محو یا بازشوها فاقد نظم و قاعده مشخص باشد، فضا دچار عارضه ازدحام بصری و صوتی شده و شاخص خلوت افت می کند. در حالی که افزایش مساحت فضاها در تلاقی با کوچک سازی عرض درگاه ها، ضریب محصوریت کالبدی را تقویت می کند. هم چنین، بهره گیری از عناصر نیمه صلب مدرن در آستانه ها، بدون ایجاد انقباض فضایی، پایداری حریم و کیفیت خلوت را به طور چشمگیری ارتقاء می بخشد.

کلیدواژه ها:

واکاوی تطبیقی ، مرزبندی فضایی ، خلوت ، ساختمان مسکونی ، منطقه یک تهران