مدل مفهومی «تنگنای روانی» بر اساس قرآن کریم

قرآن کریم در زمینه تعامل انسان با سختی ها، ضمن استعمال واژه «ضیق» و دیگر واژه های این حوزه معنایی، معارفی ارائه نموده است که جنبه های روان شناختی، کارکردها و پیامدهای مهم فردی، اجتماعی، دنیوی و اخروی دارد. پژوهش حاضر با هدف تدوین مدل مفهومی تنگنای روانی بر اساس قرآن کریم و با استفاده از روش های کیفی و کمی انجام گرفت. فرایند جمع آوری داده ها با پیگیری حوزه معنایی ضیق صدر در قرآن کریم و استخراج هفت کلیدواژه آغاز گردید؛ سپس آیات مرتبط پس از جمع آوری اولیه و پالایش در تعداد ۴۹ آیه، تفاسیر آیات با تاکید بر تفسیر المیزان و روایات تفسیری ناظر به آن با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی تجزیه وتحلیل گردید؛ سپس نتایج با روش کمی و با استفاده از دیدگاه کارشناسان متخصص روایی سنجی شد. نتایج حاصل از این پژوهش نشان داد: الف) سازه تنگنای روانی یک مقوله اصلی، دو شرط علی عمده، سه زمینه کلی و شش پیامد است؛ ب) حالت عاطفی منفی مقوله اصلی تنگنای روانی است؛ ج) گرفتگی روانی، عارضی بودن و ظهورات عاطفی و هیجانی نشانه های هسته ای تنگنای روانی هستند؛ د) تلقی مسئولیت، تلقی مصیبت، تلقی عقیدت زمینه های کلی آن هستند؛ ه) پیامدهای تنگنای روانی نیز عبارت اند از: محدودسازی عملکرد، محدودسازی مقاومت، محدودسازی ارتباط بین فردی، محدودسازی شناخت حق، محدودسازی پذیرش حق، محدودسازی پایبندی به حق؛ ز) مفهوم تنگنای روانی از جهاتی با مفهوم پریشانی روان شناختی و شکنندگی (آسیب پذیری) در روان شناسی همپوشانی و ارتباط دارد؛ ح) از نظر پیامدها، این مفهوم در روان درمانگری اسلامی و تربیت توحیدی مورد توجه است.

کلیدواژه ها:

تنگنای روانی ، پریشانی روانی ، ضیق ، حالت عاطفی منفی ، مدل مفهومی