بررسی نقش مشارکت شهروندان در بهینه سازی طراحی پارک های شهری (نمونه موردی: پارک نرگس کرج)

مشارکت فعال شهروندان در توسعه و مدیریت شهری، به ویژه در حفظ و گسترش فضاهای سبز، نقشی حیاتی در پویایی شهرها ایفا می کند. این تعامل نه تنها کیفیت زندگی ساکنان را ارتقا می بخشد، بلکه با تقویت حس تعلق مکانی، بستری برای شکل گیری جامعه ای منسجم و پایدار فراهم می آورد. بااین حال، بسیاری از پارک های محله ای با نیازهای واقعی کاربران همخوانی نداشته و این شکاف به کاهش کارایی و افزایش هزینه های نگهداری می انجامد. پژوهش حاضر باهدف بررسی نقش مشارکت شهروندان در بهینه سازی طراحی پارک های شهری و تقویت حس تعلق مکانی، با رویکرد ترکیبی متوالی در سه مرحله اجرا شد: (۱) مطالعه اکتشافی در سه کلان شهر تهران، شیراز و کرج از طریق مصاحبه با متخصصان شهرداری، (۲) کارگاه طراحی مشارکتی با حضور ۵۰ نفر از کاربران پارک نرگس کرج، و (۳) پیمایش کمی با ۳۸۴ پرسش نامه. داده های کیفی با نرم افزار MAXQDA و روش کدگذاری استقرایی تحلیل شد و نشان داد مهم ترین دغدغه کاربران، کمبود امنیت (۳۴ تکرار)، سرویس های بهداشتی و فضاهای ویژه کودکان و سالمندان است. تحلیل کمی با مدل سازی معادلات ساختاری (SEM) در نرم افزار Smart-PLS نشان داد «مشارکت» با «رفتار سیستم» (۶۶۸/۹=T) و «کاهش موانع مشارکت» (۲۷۲/۲=T) بیشترین ارتباط معنادار را دارد. یافته ها حاکی از آن است که مشارکت پایدار بیش از مشوق های مالی، بر پیوند با فرهنگ محلی، احساس امنیت و اعتماد متقابل استوار است. همچنین سالمندان به عنوان «یاوران پارک» ظرفیت بالایی برای مشارکت فعال دارند. در مقابل، روش های سنتی آموزش و فرهنگ سازی به تنهایی تاثیر معناداری بر مشارکت ندارند و لازم است به سمت تجربه های عملی و میدانی حرکت کرد. مدل مشارکت ترکیبی (حضوری و غیرحضوری) ارائه شده در این پژوهش، گامی فراتر از رویکردهای تک بعدی پیشین است و می تواند الگویی کارآمد برای طراحی و مدیریت پارک های محله ای در ایران باشد. بر اساس یافته ها، پیشنهاد می شود حداقل %۱۰ از بودجه سالانه پارک ها به برنامه های آموزشی و فرهنگی اختصاص یابد، سالمندان در مدیریت پارک ها توانمندسازی شوند و بسترهای تعامل دیجیتال برای گزارش مشکلات و تبادل نظر فراهم آید.

کلیدواژه ها:

Neighborhood park ، Participatory design ، Urban green space ، Structural equation modeling ، Citizen participation. ، واژگان کلیدی: پارک محله ای ، طراحی مشارکتی ، فضای سبز شهری ، مدل سازی معادلات ساختاری ، مشارکت شهروندی.