بررسی نحوه بازنمایی شخصیت فردوسی در گفتمان ناسیونالیسم باستان گرای عصر پهلوی اول براساس نظریه هژمونی فرهنگی گرامشی

مفاخر فرهنگی جزئی از ذخایر ملی هر کشوری محسوب می شوند که می توانند در ساختار حکومت ها زمینه اقناع عمومی و هژمونی فرهنگی فراهم کنند. شخصیت فردوسی از جمله این موارد است که از وجوه مختلف جایگاه ممتازی در میان چهره های برجسته فرهنگی و ادبی ایران دارد. از این رو همواره مورد توجه حاکمان، متفکران و توده مردم در داخل و خارج کشور بوده است. پژوهش حاضر با استفاده از چارچوب نظری «هژمونی فرهنگی» آنتونیو گرامشی و روش «تحلیل گفتمان» ارنستو لاکلا و شانتال موف در پی پاسخ به این مسئله است که گفتمان ناسیونالیسم باستان گرای عصر پهلوی اول، چگونه با بازنمایی شخصیت فردوسی به مثابه یک ابزار هژمونیک برای ایجاد مشروعیت و بازتولید فرهنگ سیاسی خود استفاده کرد؟ یافته ها ضمن تائید این فرضیه که حکومت با تعریف گزینشی و ایدئولوژیک، وی را به مثابه ابزاری موثر برای مشروعیت بخشی به گفتمان سیاسی و ایجاد اجماع (رضایت) عمومی به کار برده است، نشان می دهد که فردوسی در این سیاست از یک «دال شناور» خارج و معنای آن حول «دال مرکزی» ناسیونالیسم باستان گرا (متشکل از مولفه هایی چون برتری نژاد آریایی، عظمت ایران پیش از اسلام و ستیز با اعراب) ثبات موقت یافت. در این فرآیند، با استفاده از «روشنفکران ارگانیک» و نهادهایی چون نظام آموزشی، مطبوعات و آیین های نمادین (مانند جشن هزاره فردوسی)، بر جنبه هایی خاص از فردوسی (ناجی زبان فارسی، حافظ عظمت شاهنشاهی) تاکید و سایر ابعاد فکری او (منتقد سلطه، عدالت خواه و معتقد به اسلام) به حاشیه رانده یا تحریف شد. این بازنمایی، از طریق مکانیسم «غیریت سازی» در برابر «دیگری»های سازنده خود (اعراب، اسلام و دوره اسلامی) به هژمونیک شدن گفتمان مسلط کمک کرد.

کلیدواژه ها:

فردوسی ، شاهنامه ، هژمونی فرهنگی ، آنتونیو گرامشی ، تحلیل گفتمان ، لاکلا و موف ، ناسیونالیسم باستان گرا ، پهلوی اول