بدن زیسته، آری یا نه؟ بررسی تطبیقی تولد ادراک حسی در فلسفه مشاء و پدیدارشناسی مرلوپونتی

پژوهش حاضر با هدف بررسی تطبیقی دو الگوی معرفت شناختی در تبیین چگونگی تولد ادراک حسی انجام شده؛ از یک سو نظریه «حس مشترک» در فلسفه فارابی و ابن سینا و از سوی دیگر نظریه «بدن زیسته» در پدیدارشناسی موریس مرلوپونتی. پرسش محوری آن است که آیا ادراک حسی فرایندی مرحله ای، تحلیل پذیر و قابل بازنمایی است یا پدیده ای کل گرا، پیشاانعکاسی و ریشه دار در تعامل زیسته بدن با جهان. این تحقیق با رویکردی تطبیقی‑تحلیلی و با تکیه بر خوانش دقیق متون اصلی فلسفی، شامل آثار فارابی (آراء اهل المدینه الفاضله، السیاسه المدنیه)، ابن سینا (الشفاء، الاشارات و التنبیهات) و مرلوپونتی (پدیدارشناسی ادراک، دیدنی و نادیدنی)، به مقایسه مبانی هستی شناختی، سازوکار ادراک، منشا معنا و امکان شبیه سازی شناخت در این دو نظام فکری پرداخته است. نتایج نشان می دهد فارابی و ابن سینا ادراک را سیری صعودی از انفعال حسی به فعلیت عقلانی می دانند که در آن بدن ابزاری منفعل برای نفس است و حس مشترک نقش یکپارچه سازی داده های پراکنده را بر عهده دارد. در مقابل، مرلوپونتی با نقد دوگانه انگاری سوژه‑ابژه و رد داده های خام حسی، ادراک را هم تنیده با «گوشت جهان» معرفی می کند و آن را فاقد معادل الگوریتمی می داند. دو دیدگاه در تاکید بر وحدت ادراک اشتراک دارند، اما در جایگاه هستی شناختی بدن، منشا معنا یعنی عقل انتزاعی در برابر تعامل پیشاانعکاسی و امکان مدل سازی الگوریتمی از هم جدا می شوند. ادراک انسانی پدیده ای چندلایه است و تبیین کامل آن نیازمند پذیرش هم زمان دو ساحت است: تحلیل پذیری مرحله ای مطابق با نظریه حس مشترک برای تبیین سطوح عالی شناخت، و کل مندی زیست محور مطابق با پدیدارشناسی بدن زیسته برای تبیین لایه پیشاانعکاسی ادراک. این ترکیب می تواند افق جدیدی در فلسفه ذهن، علوم شناختی و طراحی سامانه های هوش مصنوعی بگشاید و به درکی جامع تر از ماهیت آگاهی انسانی بینجامد.

کلیدواژه ها:

معرفت شناسی ، بدن زیسته ، حس مشترک ، فارابی ، مرلوپونتی