خطاپذیری عقل و توجیه معرفتی باورهای دینی: بازسازی حجیت عقل در کلام عقلی امامیه

آگاهی از خطاپذیری و محدودیت های عقل انسانی این پرسش را پیش می نهد که آیا باورهای دینی همچنان می توانند از توجیه معرفتی برخوردار باشند، یا امکان خطای عقل، اعتبار معرفتی آن ها را تضعیف می کند. پاسخ به این پرسش بدون تفکیک عقل به مثابه استنتاج قیاسی در الهیات طبیعی کلاسیک، عقل به مثابه مجموعه قوای طبیعی معرفتی انسان در الهیات طبیعی معتدل، عقلانیت باور و توجیه معرفتی روشن نمی شود. مسئله اصلی این پژوهش آن است که آیا آگاهی موجه از خطاپذیری عقل می تواند به ناقضی برای توجیه معرفتی باورهای دینی در چارچوب کلام عقلی امامیه تبدیل شود، یا آنکه می توان هم زمان با پذیرش محدودیت عقل، از اعتبار معرفتی آن دفاع کرد. پژوهش با روش تحلیلی انتقادی و با بهره گیری از نظریه ناقض های توجیه در معرفت شناسی معاصر، استدلال فروپاشی توجیه باورهای دینی را صورت بندی و بر پایه مبانی کلام امامیه ارزیابی می کند. یافته های پژوهش نشان می دهد گذار از خطاپذیری عقل به بی اعتباری معرفتی آن، مبتنی بر خلط میان محدودیت عقل، امکان خطا و عدم حجیت است. خطاپذیری، به تنهایی، ناقض بالفعل توجیه نیست؛ بلکه تنها هنگامی تهدید معرفتی پدید می آورد که دلیلی خاص، مرتبط و موقعیت مند بر اختلال در فرایند باورسازی وجود داشته باشد. بر این اساس، الگوی «عقل محدود اما معتبر» در کلام امامیه، از یک سو حجیت عقل را حفظ می کند و از سوی دیگر، نیاز آن را به هدایت، تصحیح و تکمیل از سوی وحی توضیح می دهد.

کلیدواژه ها:

خطاپذیری عقل ، توجیه معرفتی ، عقلانیت باور ، ناقض های توجیه ، کلام عقلی امامیه ، باورهای دینی