از برنامه ریزی رسمی تا کنش حرفه ای نقش شهرسازی در تولید وضعیت کنونی شهرهای ایران و امکانهای مداخله برای تغییر

حکیده شهرهای ایران امروز درگیر مجموعه ای از چالش های عمیق، کالبدی اجتماعی و نهادی هستند؛ از نابرابری های فضایی و افت کیفی در عرصه های عمومی گرفته تا تعارض منافع در فرآیندهای تصمیم گیری شهری. این وضعیت، که بازتابی از ساختارهای نهادی حقوقی و اقتصادی حاکم است حاصل نوعی رویکرد خاص به شهرسازی و برنامه ریزی شهری تلقی می شود. درک شهرسازی به عنوان امری ذاتا سیاسی و فراتر از محدودیت های فنی و کارشناسی ضروری است. رویکرد تکنوکراتیک و دولت محور در نظام برنامه ریزی، ایران بعد سیاسی این حوزه را اغلب در لایه های اداری و ضوابط طرح ها مستتر کرده و از امکان نقد و چالش انتقادی آن کاسته است. این پژوهش سازوکارهای اتخاذ تصمیمات فضایی و نسبت آنها با قدرت نهادی را مورد واکاوی قرار می دهد؛ پرسشی که از رویکرد هنجاری حق فراتر رفته و به چگونگی و چرایی تصمیم گیری نهادها در چارچوب های مشخص می پردازد. با استناد به دیدگاه های انتقادی شهرسازی به عنوان فرایندی طبقاتی که هدایت منابع و مازادهای شهری را در اختیار گروهی محدود قرار می دهد تحلیل می شود. در این میان شهرسازی شورشی به عنوان مفهومی برای توصیف کنش ها و مداخلات شهری در حاشیه ساختارهای رسمی در واکنش به محدودیت های نظام برنامه ریزی موجود، مطرح می گردد. شهر معاصر ایران در چنین بستری حاصل تنش و برهم کنش میان منطق رسمی برنامه ریزی با تاکید بر نظم و کنترل و اشکال متنوع کنش های اعتراضی و خلاقانه در فضای شهری شکل می گیرد. این مقاله در نهایت به بررسی امکان های مداخله برای دگرگونی وضعیت کنونی شهرهای ایران می پردازد.

کلیدواژه ها:

شهرسازی ، انتقادی ، برنامه ریزی شهری ، قدرت نهادی ، فضای شهری ، شهرسازی شورشی