تحول نقش محله در گذر زمان از نهاد اجتماعی فضایی در شهر سنتی تا بازتعریف آن در رویکردهای معاصر شهرسازی

مقدمه و ضرورت: پژوهش محله به عنوان یکی از بنیادی ترین واحدهای سازمان فضایی، شهر در طول تاریخ نقش هایی فراتر از سکونت داشته و همواره بستری برای شکل گیری روابط اجتماعی، فعالیت های اقتصادی، هویت جمعی و مشارکت شهروندی بوده است. با این حال تحولات ناشی از مدرنیزاسیون، گسترش شهرنشینی و غلبه رویکردهای کالبد محور در برنامه ریزی شهری موجب دگرگونی کارکردهای سنتی محله و کاهش برخی از نقش های اجتماعی و هویتی آن شده است. از این رو شناخت سیر تحول نقش محله و بازخوانی جایگاه آن در رویکردهای معاصر شهرسازی از اهمیت ویژه ای برخوردار است. هدف پژوهش تحلیل تحول نقش و کارکردهای محله در گذر زمان و تبیین جایگاه آن در نظریه ها و رویکردهای نوین شهرسازی است. قلمرو پژوهش مطالعات نظری و تجربی مرتبط با مفهوم محله از دوره شهر سنتی تا رویکردهای معاصر توسعه محله محور را در بر می گیرد. روش پژوهش پژوهش حاضر از نظر هدف بنیادی و از نظر روش توصیفی-تحلیلی است که با بهره گیری از مطالعات اسنادی و مرور نظام مند منابع علمی انجام شده است. یافته های پژوهش یافته های پژوهش نشان می دهد که محله در شهرهای سنتی به عنوان یک نهاد اجتماعی-فضایی چند کارکردی عمل می کرد، در حالی که در دوره شهرسازی مدرن به تدریج به واحدی عمدتا کالبدی و سکونتی تقلیل یافت. همچنین بررسی رویکردهای معاصر حاکی از بازتعریف نقش محله به عنوان بستری برای ارتقای سرمایه اجتماعی، هویت مکانی، تاب آوری و زیست پذیری شهری است. نتیجه گیری: نتایج پژوهش بیانگر آن است که احیای کارکردهای چند بعدی محله می تواند نقش موثری در تحقق توسعه پایدار شهری و ارتقای کیفیت زندگی شهروندان ایفا کند. محدودیت اصلی پژوهش اتکای آن به منابع اسنادی و فقدان بررسی های میدانی است؛ از این رو انجام مطالعات تجربی در محلات شهری با شرایط گوناگون به عنوان مسیر پیشنهادی برای پژوهش های آتی توصیه می شود.

کلیدواژه ها:

محله ، نقش محله ، شهر سنتی ، شهرسازی معاصر ، هویت محله ای ، توسعه محله محور ، بازآفرینی شهری