طراحی راهبردهای بهبود کیفیت ادراک محیطی در مسکن بافت های فرسوده برای گروه های آسیب پذیر (کودکان، سالمندان، زنان)

بافت های فرسوده شهری در ایران به دلیل فرسایش کالبدی، فروماندگی اجتماعی، کاهش ایمنی ادراکی و افت کیفیت تجربه زیسته، ساکنان به یکی از چالش های بنیادین توسعه شهری تبدیل شده است. این مسئله در ارتباط با گروه های آسیب پذیر از جمله کودکان، سالمندان و زنان ابعاد پیچیده تری پیدا می کند؛ زیرا ادراک محیطی این گروه ها با حساسیت بیشتری تحت تاثیر کیفیت، طراحی، خوانایی، فضایی، امنیت ادراک شده، دسترس پذیری، نور، فعالیت پذیری و هویت مکانی قرار دارد. مرور پژوهش های موجود نشان می دهد که علی رغم گسترش مطالعات در حوزه روان شناسی محیطی و بازآفرینی شهری هنوز چارچوبی نظام مند برای تبیین شاخص های ادراک محیطی در بافت های ناکارآمد و راهبردهای طراحی متناسب با نیازهای گروه های حساس تدوین نشده است؛ شکافی که ضرورت انجام پژوهش حاضر را مطرح می سازد. هدف این تحقیق طراحی راهبردهای بهبود کیفیت ادراک محیطی در مسکن واقع در بافت های فرسوده شهری برای گروه های آسیب پذیر است. روش پژوهش از نوع کاربردی و دارای رویکرد ترکیبی (کمی-کیفی) است؛ به گونه ای که در مرحله اول با مرور نظام مند ادبیات نظری و اسناد جهانی (WHO, New Urbanism, UN-Habitat, CPTED) شاخص های ادراک محیطی استخراج شد و سپس با استفاده از تحلیل محتوا و دلفی مهم ترین شاخص ها برای سه گروه هدف بومی سازی گردید. در مرحله بعد با بهره گیری از تحلیل کیفی میدانی، مشاهده ساختاریافته و مصاحبه نیمه ساختاریافته با ساکنان و متخصصان شواهد تجربی گردآوری شد. یافته ها نشان می دهد که عواملی همچون روشنایی و دیدپذیری، پیوستگی مسیرهای حرکتی، کیفیت نیمه عمومی فضاها، مقیاس انسانی، نشاط بصری، امنیت ادراکی، تنوع کاربری، امکان تعامل اجتماعی، هویتمندی و قابلیت خوانایی مهم ترین عناصر تاثیرگذار بر ادراک محیطی در گروه های حساس هستند. بر این اساس مجموعه ای از راهبردهای طراحی کالبدی و مدیریتی شامل ارتقای فضاهای جمعی کوچک مقیاس، تقویت فضاهای نظارت پذیر، بازآفرینی مسیرهای پیاده محور، افزایش گره های اجتماعی ایمن برای کودکان و زنان و اصلاح سازمان فضایی واحدهای مسکونی ارائه گردید. نتیجه تحقیق ارائه چارچوبی نظری و کاربردی برای طراحی مسکن و محلات فرسوده مبتنی بر ادراک محیطی است که قادر است کیفیت زیست و احساس امنیت گروه های آسیب پذیر را ارتقا دهد و پایه ای برای برنامه ریزی بازآفرینی پایدار باشد.

کلیدواژه ها:

ادراک محیطی ، گروه های آسیب پذیر ، بافت فرسوده شهری ، امنیت ادراکی ، روان شناسی محیطی ، مسکن شهری ، کیفیت زیست شهری ، راهبردهای طراحی