واکاوی معماری سنتی در راستای تدوین چارچوب معمارانه شهری؛ تحلیلی بر الگوهای کالبدی بیرجند

با گسترش اسلام و ورود آن به خاورمیانه تغییرات گسترده ای در نظام معماری شهرهای ایران رخ داد؛ تحولاتی که نه تنها امنیت و آرامش ساکنان را با خود داشت بلکه زمینه را برای تعریف مالکیت ها، حقوق مالکین و ایجاد حرایم فراهم آورد. این تغییرات می بایست به گونه ای شکل می گرفت که علاوه بر پاسداری از اعتقادات دینی، پاسخگوی شرایط اقلیمی، رسوم و باورهای بومی هر سکونتگاه نیز باشد. یکی از چالش های اصلی، زیستی زندگی در اقلیم های خشک کویری است؛ جایی که خشکی هوا و شرایط نامساعد اقلیمی همراه با پیچیدگی های فرهنگی و سنتی طراحی الگوهای پایدار و پاسخگو را دشوار می سازد. با این حال آنچه از گذشته به ما به ارث رسیده معماری ای است منحصر به فرد که با فراهم آوردن آسایش برای ساکنان کویر را به مکانی قابل زیست و حتی مطلوب تبدیل کرده است. سوال اصلی این است که آیا معماری شهری، امروز همچون معماری سنتی، ما توانسته همان سطح آسایش و هماهنگی با محیط و فرهنگ را برای ساکنان فراهم آورد؟ شهر بیرجند که در گذشته "بیرکند" نام داشت، نمونه ای شاخص از شهری کویری است که با پذیرش محدودیت ها و ناسازگاری های اقلیمی توانسته ناهنجاری های طبیعی را در دل خود حل کرده و آسایش و امنیت ساکنانش را در پیچ و خم کوچه های باریک و بلند خود حفظ نماید. این پژوهش با بهره گیری از روش تحلیل تاریخی توصیفی و مطالعه میدانی، می کوشد با یادآوری اصول ارشمند معماری این شهر در گذشته، به این سوال پاسخ دهد که بیرجند امروز معماری کدام اقلیم و کدام سنت و فرهنگ را بازنمایی می کند. نتایج نشان می دهد که معماری تاریخی بیرجند با بهره گیری از اصول اقلیمی و فرهنگی، الگویی پایدار و پاسخگو برای زندگی در کویر فراهم کرده است؛ الگویی که در تحولات شهرسازی، امروز گم شده اما می تواند الهام بخش معماری معاصر این شهر باشد.

کلیدواژه ها:

بافت های تاریخی ، بیرجند ، معماری درونگرا ، شهرهای کویری ، معماری بومی