مقایسه تطبیقی مساجد اولیه اسلامی مسجد منوچهر در آناتولی در کنار مساجد جامع فهرج، جامع دمشق و قرطبه

مساجد اولیه اسلامی نه تنها مراکز عبادی بلکه شاخص های مهم فرهنگی و جغرافیایی در معماری جوامع بومی خود بوده اند. با وجود اهمیت این بناها مطالعات تطبیقی میان مساجد مناطق مختلف کمتر انجام شده است. این مقاله با هدف تحلیل تطبیقی چهار مسجد برجسته شامل مسجد منوچهر در آناتولی، فهرج در ایران، مسجد جامع دمشق در سوریه (شام) و مسجد قرطبه در آندلس (اسپانیا) به بررسی تفاوت ها و شباهت های آنها در طرح، فضایی، مصالح، تزئینات و جایگاه فرهنگی می پردازد. روش پژوهش ترکیبی از مطالعه تاریخی اسنادی و تحلیل تطبیقی است که بر منابع کتابخانه، مقالات باستان شناسی و شواهد میدانی بناها مبتنی است. نتایج نشان می دهد هر مسجد با توجه به زمینه جغرافیایی و فرهنگی خود ویژگی های منحصر به فردی دارد. مسجد فهرج با شبستان ستون دار ساده، مسجد جامع دمشق با صحن و رواق های گسترده و تزئینات موزائیکی، مسجد قرطبه با قوس های نعل اسبی و تزئینات هندسی و رنگین و مسجد منوچهر با تلفیق معماری ارمنی و اسلامی و مناره اولیه نمونه های بارزی از تنوع معماری اولیه اسلامی هستند. این پژوهش برای نخستین بار مطالعه تطبیقی چهارتایی را در متون فارسی ارائه کرده و نشان می دهد تعامل اسلام با فرهنگ های محلی بر شکل گیری نخستین مساجد تاثیر قابل توجهی داشته است.

کلیدواژه ها:

مسجد منوچهر ، مسجد جامع فهرج ، مسجد جامع دمشق ، مسجد قرطبه ، معماری اسلامی