بررسی همنواختی کتیبه و نقوش هندسی در معماری بناهای اسلامی شهر اصفهان

وجود اشکال هندسی در معماری اسلامی از خصایص بارز و مهم هر بنایی است. تزیینات کتیبه ای معماری اسلامی مانند گچ بری، آجرکاری، سنگ کاری و کاشی کاری گاهی با کاربرد مجزا و زمانی در تلفیق با یکدیگر توسط هنرمندان، نمایشی شگفت از زیبایی ها پدید آورده است. هنرمند اسلامی با کنار هم قراردادن حروف و اشکال تصویری گوناگون بسیار زیبا و با تنوع فوق العاده شان که هر کدام از آنها تداعی گر شکلی است توانسته ترکیبی تازه و بسیار جذاب پدید آورد. کتیبه ها علاوه بر این، ابزاری برای پیام رسانی و انعکاس دهنده کلام خدا، سخنان اولیاء و ادعیه اسلامی است. از شاخصه های دیگر معماری اسلامی از لحاظ میزان و درجه اهمیت نقوش هندسی هستند که همیشه و در همه جا به چشم می خورند. استفاده از نقوش هندسی در مفهوم نمادین و فلسفی آن به منظور تاثیرگذاری روانی بر نیایشگر و تقویت حس وحدت در فضای مسجد است. شکل های پیچاپیچ هندسی با تکرار تناسبات وابسته به یک نقش نوعی احساس نظم و هماهنگی می آفرینند. این دو عنصر تزیینی به عنوان دو شاخصه اصلی تزیین معماری اسلامی در بسیاری از بناهای اصفهان عصر صفوی در ترکیب با یکدیگر و به صورت مکمل دیده شده و با حفظ جایگاه خود معانی تازه و عمیقی خلق کرده اند. قدر مسلم این است که همراهی مضامین معنوی کتیبه ها با هماهنگی و احساس وحدتی که نقوش هندسی به وجود می آورد، پیام های معنوی و روحانی ارزشمند و قدرتمندی دارد که در روح و اندیشه بیننده رسوخ می کند. علاوه بر این، نقوش هندسی و کتیبه ها در کنار یکدیگر ترکیب های بی نظیری پدید می آورند که به لحاظ زیبایی شناختی حائز اهمیت می باشند. اصفهان یکی از شهرهای تاریخی ایران است که در دوران اسلامی به خصوص در زمان حکومت صفویان به دلیل موقعیت ویژه اش رونق خاصی در معماری یافت. از ویژگی های بنیادی معماری دوران صفویه نیز توجه و تاکید بر عنصر تزیین است. از این رو بناهای اصفهان در این دوره منبع مهمی برای بررسی عنصر تزیین در معماری اسلامی ایران به شمار می رود. در مساجد مشهور و مهمی چون مسجد جامع، مسجد حکیم و مدارسی چون مدرسه چهارباغ و مدرسه کاسه گران می توان شکوه تزیینات معماری اسلامی و از آن جمله هماهنگی و همنوختی کتیبه ها و نقوش هندسی را در کنار یکدیگر دید.

کلیدواژه ها:

معماری ، اصفهان ، کتیبه ، نقوش هندسی ، همنواختی مضمونی ، زیباشناختی