نقش ابویوسف و کتاب الخراج در تدوین نظام مالی و اداری تمدن اسلامی

گسترش سرزمینهای اسلامی در سده های نخستین هجری، ضرورت تدوین نظامی مالی و اداری یکپارچه و مبتنی بر شریعت را پدید آورد؛ چراکه ساختارهای پیشین، متاثر از سنتهای ساسانی و بیزانسی، به ناکارآمدی، فساد اداری و تضییع حقوق تولیدکنندگان انجامیده بود. این پژوهش با هدف بررسی نقش قاضی ابویوسف (م ۱۸۲ ق) و کتاب «الخراج» در تدوین نظام مالی و اداری تمدن اسلامی، به روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد تاریخی، مبتنی بر مطالعه ی منابع کهن فقهی، تاریخی و تحلیل محتوای کیفی متن کتاب الخراج انجام شده است. یافته ها نشان داد که ابویوسف با تدوین نخستین متن نظام مند حقوق عمومی و مالیه اسلامی، سه دستاورد بنیادین داشته است: نخست، تفکیک نظام حقوقی اراضی به عشریه، خراجیه و موات؛ دوم، اصلاح نظام مالیاتی با نظریه «خراج مقاسمه» به جای «خراج مساحی» که ضمن برقراری عدالت توزیعی، از ورشکستگی کشاورزان جلوگیری کرد و درآمد پایدار برای دولت به ارمغان آورد؛ سوم، بنیانگذاری نظام نظارت اداری از طریق تاسیس نهاد قاضی القضاه، طرح بازرسی نامحسوس، دادرسی اداری (مظالم) و صیانت از حقوق اقلیتهای دینی. نتایج پژوهش حاکی از آن است که اندیشه ابویوسف افزون بر شکوفایی اقتصادی عصر هارون الرشید، به عنوان الگویی بی بدیل، آثاری چون الخراج یحیی بن آدم و الاموال ابوعبید را تحت تاثیر قرار داد و تا امپراتوری عثمانی استمرار یافت. ابویوسف با پیوند فقه اجتهادی و اقتضائات عینی حکمرانی، فقه حنفی را از مسائل فردی به نظامی اجتماعی-تمدنی ارتقا بخشید و بنیانهای قانونمندی، عدالت مالی و پاسخگویی اداری را در تمدن اسلامی تثبیت کرد.