نقش دبیر ریاضی در گذار از آموزش حافظه محور به یادگیری مفهومی؛ راهبردهای نوین برای توسعه تفکر ریاضی دانش آموزان

پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش دبیر ریاضی در گذار از آموزش حافظه محور به یادگیری مفهومی و تبیین تاثیر راهبردهای نوین تدریس بر توسعه تفکر ریاضی دانش آموزان انجام شد. پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، نیمه آزمایشی با طرح پیش آزمون پس آزمون با گروه کنترل بود. جامعه آماری پژوهش را دانش آموزان یک مدرسه تشکیل دادند که در سال تحصیلی ۱۴۰۴–۱۴۰۵ در آن مشغول به تحصیل بودند و از میان آنان ۴۰ نفر با روش نمونه گیری در دسترس انتخاب و به صورت تصادفی در دو گروه آزمایش و کنترل، هر گروه ۲۰ نفر، جایگزین شدند. در گروه آزمایش، دبیر ریاضی طی یک دوره آموزشی، از مجموعه ای از راهبردهای مبتنی بر یادگیری مفهومی شامل حل مسئله، آموزش اکتشافی، پرسشگری هدفمند، استفاده از بازنمایی های چندگانه، گفت وگوی ریاضی، ارتباط مفاهیم با موقعیت های واقعی و بازخورد تکوینی استفاده کرد؛ در حالی که گروه کنترل آموزش معمول مبتنی بر ارائه مستقیم مطالب و تمرین های متعارف را دریافت نمود. ابزار گردآوری داده ها شامل آزمون تفکر ریاضی و مقیاس سنجش یادگیری مفهومی ریاضی بود که روایی محتوایی آن ها با نظر متخصصان تایید و پایایی ابزارها با ضریب آلفای کرونباخ به ترتیب ۰/۸۷ و ۰/۸۴ به دست آمد. داده ها با استفاده از نرم افزار SPSS نسخه ۲۶ و آزمون تحلیل کوواریانس چندمتغیری تحلیل شدند. نتایج نشان داد پس از کنترل نمرات پیش آزمون، تفاوت معناداری میان دو گروه در یادگیری مفهومی و تفکر ریاضی وجود دارد؛ به گونه ای که میانگین تعدیل شده یادگیری مفهومی در گروه آزمایش ۴۲/۶۸ و در گروه کنترل ۳۵/۲۱ و میانگین تعدیل شده تفکر ریاضی در گروه آزمایش ۴۵/۱۳ و در گروه کنترل ۳۶/۷۴ به دست آمد. نتایج تحلیل کوواریانس نشان داد اثر راهبردهای نوین تدریس بر یادگیری مفهومی معنادار بوده است (F=۱۸/۴۷، p<۰/۰۰۱، η²=۰/۳۳) و بر تفکر ریاضی نیز اثر معناداری مشاهده شد (F=۲۱/۶۲، p<۰/۰۰۱، η²=۰/۳۷). یافته ها بیانگر آن بود که بیشترین بهبود در مولفه های استدلال ریاضی، حل مسئله، برقراری ارتباط میان مفاهیم و توانایی توضیح فرایندهای حل مشاهده شد. همچنین، نتایج نشان داد نقش دبیر ریاضی زمانی از انتقال دهنده اطلاعات به تسهیل گر یادگیری تغییر می یابد که فرایند تدریس از تاکید بر حفظ فرمول ها و الگوریتم ها به سمت ایجاد فرصت برای کاوش، استدلال، تبیین، مقایسه راه حل ها و تولید معنا هدایت شود. بر این اساس، گذار از آموزش حافظه محور به یادگیری مفهومی صرفا مستلزم تغییر محتوای آموزشی نیست، بلکه به بازتعریف نقش حرفه ای دبیر، طراحی موقعیت های یادگیری فعال و استفاده مستمر از ارزشیابی تکوینی نیاز دارد. نتایج پژوهش می تواند برای برنامه ریزان آموزشی و مدیران مدارس در طراحی دوره های توانمندسازی دبیران ریاضی و برای معلمان در انتخاب راهبردهای تدریس موثر با هدف پرورش تفکر ریاضی و یادگیری عمیق دانش آموزان مورد استفاده قرار گیرد.