ایدئولوژی پنهان در کتاب های درسی؛ تحلیل گفتمان انتقادی از تصاویر و رنگ ها

کتاب های درسی، به عنوان اصلی ترین ابزار رسمی آموزش، تنها حامل دانش علمی نیستند؛ بلکه حامل نظامی از ارزش ها، باورها و ایدئولوژی هایی هستند که اغلب به صورت پنهان و ناخودآگاه به دانش آموزان منتقل می شوند. هدف این مقاله، تحلیل گفتمان انتقادی تصاویر و رنگ های به کاررفته در کتاب های درسی دوره ابتدایی و متوسطه ایران است تا نشان دهد چگونه این عناصر بصری، ایدئولوژی های جنسیتی، طبقاتی، قومیتی و سیاسی را بازتولید می کنند. برای این منظور، از چارچوب نظری تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف و رویکرد نشانه شناسی اجتماعی کرس و ون لیوون استفاده شده است. نمونه ای هدفمند از ۲۴ کتاب درسی (۱۲ کتاب ابتدایی و ۱۲ کتاب متوسطه) انتخاب و تصاویر آن ها بر اساس مولفه هایی چون جنسیت، پوشش، رنگ، جایگاه فضایی، شغل و قومیت کدگذاری و تحلیل شد. یافته ها نشان می دهد که تصاویر و رنگ ها به طور نظام مند الگوهای جنسیتی سنتی (حضور بیشتر مردان در مشاغل عمومی و زنان در خانه)، برتری نمادین رنگ های خاص (آبی برای پسران، صورتی برای دختران)، و بازنمایی خاصی از هویت ملی و دینی را بازتولید می کنند. همچنین، رنگ های تیره در تصاویر مربوط به «دشمن» یا «غرب» و رنگ های روشن در تصاویر «خود» به کار رفته است. مقاله نتیجه می گیرد که این عناصر بصری، به جای آموزش بی طرفانه، به مثابه ابزارهای ایدئولوژیک عمل می کنند و نیاز به بازنگری آگاهانه در سیاست های تولید محتوای کتاب درسی ضروری است

کلیدواژه ها:

ایدئولوژی پنهان ، کتاب درسی ، تحلیل گفتمان انتقادی ، تصاویر ، رنگ ها ، نشانه شناسی اجتماعی ، جنسیت ، هویت