سازه «وسواس خناس» در قرآن و راهکارهای مدیریت آن از منظر روانشناسی شخصیت جوانان

مقدمه: جوانی دوره ای حساس برای شکل گیری نهایی شخصیت است که با هجوم افکار، تردیدها و وسوسه های گوناگون همراه می باشد. از منظر اسلامی این پدیده با مفهوم «وسواس خناس» که در قرآن کریم به آن اشاره شده، قابل تبیین است. این پژوهش به دنبال تحلیل سازه «وسواس خناس» و استخراج راهکارهای مدیریت آن از منظر قرآن و روایات و انطباق آن با مفاهیم روانشناسی شخصیت جوانان است. روش ها: این پژوهش کیفی از روش توصیفی-تحلیلی و تحلیل مضمون متون دینی آیات قرآن و احادیث معتبر از منابع شیعه از جمله الکافی و بحارالانوار استفاده کرد. داده ها با استفاده از کلیدواژه ها استخراج و سپس در چارچوب روانشناسی شناختی و راهبردهای خود تنظیمی مورد تحلیل قرار گرفت. یافته ها: تحلیل ها نشان داد که وسواس خناس به عنوان یک سازه روانی دینی دارای ویژگی های کلیدی از قبیل: منشا بیرونی (الخناس)، تهاجمی و تکرار شونده بودن وسواس و فرصت طلب بودن است. راهکارهای مدیریتی استخراج شده در چهار حوزه اصلی دسته بندی شدند: ۱) راهکارهای شناختی مانند «استعاذه» به عنوان توقف فکر، ۲) راهکارهای رفتاری مانند تغییر وضعیت، ۳) راهکارهای عاطفی مانند «ذکر خدا» برای ایجاد آرامش و ۴) راهکارهای محیطی اجتماعی مانند پناه بردن به خدا و همنشینی با افراد صالح. این راهکارها همخوانی قابل توجهی با مدل های روانشناختی مانند مدل فرآیند دوگانه در خود تنظیمی و شناخت درمانی نشان می دهند. نتیجه گیری: سازه وسواس خناس چارچوبی عمیق برای درک ماهیت افکار منفی مزاحم در جوانان ارائه می دهد. تلفیق راهکارهای دینی با روانشناسی جدید می تواند به ایجاد یک مدل بومی و موثر برای تقویت شخصیت، افزایش تاب آوری و ارتقای سلامت روان جوانان مسلمان بینجامد.

کلیدواژه ها:

وسواس خناس ، روانشناسی ، شخصیت ، جوانان ، قرآن ، حدیث ، خودتنظیمی ، شناخت درمانی