مرور نظام مند مکانیسم های نوروسایکولوژیک و راهبردهای جبرانی

مولتیپل اسکلروزیس یک بیماری التهابی مزمن و خودایمن دستگاه عصبی مرکزی است که با تخریب میلین سلول های عصبی و ایجاد پلاک های التهابی در نواحی مختلف مغز و نخاع مشخص می شود. این بیماری یکی از شایع ترین علل ناتوانی عصبی غیر آسیب زا در بزرگسالان جوان محسوب می شود به طوریکه بیش از دو میلیون نفر در سراسر جهان به این بیماری مبتلا هستند (ماسیاس ایسالس و همکاران ۲۰۱۹، کافمن و همکاران ۲۰۱۹). علائم بالینی این بیماری طیف گسترده ای از اختلالات را دربر می گیرد که شامل مشکلات حرکتی، مشکلات راه رفتن و تعادل، اختلالات حسی، مشکلات بینایی، مورمور شدن، اختلالات خلقی (افسردگی و اضطراب)، مشکلات خواب، دردهای مزمن و به ویژه اختلال شناختی می شود. امروزه اختلال شناختی به عنوان یکی از ناتوان کننده ترین نقایص شناخته شده در این بیماری به شمار می آید (گومز-مرلو و همکاران ۲۰۲۴). شیوع اختلالات شناختی در بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس بین ۲۰ تا ۸۰ درصد گزارش شده است و در تمامی مراحل و زیرگروه های بیماری قابل ردیابی می باشد (جلینگر و همکاران ۲۰۲۴). در میان حوزه های مختلف شناختی دو سازه «خستگی شناختی» و «حافظه فعال» از اهمیت ویژه ای برخوردارند. خستگی شناختی به عنوان کاهش تدریجی عملکرد شناختی در طول زمان و به دنبال انجام فعالیت های شناختی ممتد تعریف می شود. این پدیده یکی از شایع ترین علائم مولتیپل اسکلروزیس است که توسط بیش از ۹۰ درصد بیماران گزارش می شود و اغلب به عنوان ناتوان کننده ترین علامت بیماری از سوی بیماران ذکر می گردد (لنگلی و همکاران ۲۰۲۳؛ حسینی و همکاران ۱۴۰۰). خستگی شناختی اثر گسترده ای بر حوزه های مختلف زندگی فرد، از جمله مشارکت اجتماعی، ارتباط با خانواده و دوستان و حفظ اشتغال دارد. خستگی ناشی از مولتیپل اسکلروزیس به دو دسته خستگی نوع اول که به طور مستقیم مربوط به این بیماری است و با آتروفی مغز مرتبط می باشد و خستگی نوع دوم (که به دلیل اختلالات دیگر ناشی از بیماری مانند اختلالات خواب و افسردگی است) تقسیم می شود. این خستگی دارای جنبه های روانی، اجتماعی، جسمانی و شناختی است و در پژوهش های ارزیابی خستگی معمولا مقیاس های شناختی و جسمانی را می توان از یکدیگر تفکیک کرد (بوراگان و همکاران ۲۰۱۸). حافظه فعال نیز به عنوان سیستم شناختی مسئول نگهداری و پردازش موقت اطلاعات تعریف می شود که نقش حیاتی در یادگیری، استدلال، حل مسئله و بسیاری از فعالیت های روزمره ایفا می کند. در بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس اختلال در حافظه فعال یکی از برجسته ترین نقایص شناختی محسوب می شود. یک فراتحلیل جدید شامل هشت مطالعه با مجموع ۱,۴۸۱ بیمار مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس و ۱,۰۷۲ فرد سالم نشان داد که این بیماران در تمام خرده مقیاس های باتری حداقل ارزیابی شناختی در مولتیپل اسکلروزیس از جمله پردازش، زبان، پردازش فضایی، یادگیری جدید، سرعت پردازش اطلاعات و کارکرد اجرایی نقایص شناختی معناداری نسبت به افراد سالم نشان می دهند. قابل توجه اینکه سرعت پردازش اطلاعات و حافظه کاری بیشترین آسیب را متحمل شده بودند و ۳۶ درصد بیماران مبتلا به مولتیپل اسکلروزیس حافظه فعال آنها مختل شده است.

کلیدواژه ها:

خستگی شناختی ، حافظه فعال ، مولتیپل اسکلروزیس ، مرور نظام مند ، مکانیسم نوروسایکولوژیک ، راهبرد جبرانی