اندیشه ویترویوس و بازخوانی اقلیمی در معماری بومی مناطق گرم و خشک ایران: چارچوبی برای تبیین سازوکارهای تطابق اقلیمی با استفاده از معماری بیوکلیماتیک

اندیشه ویترویوس به عنوان یکی از بنیان های نظری معماری غرب عمدتا از منظر تاریخی، زیبایی شناختی و عملکردی مورد مطالعه قرار گرفته است در حالی که ظرفیت های آن برای تبیین روابط میان معماری و محیط طبیعی کمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. از سوی دیگر معماری بومی مناطق گرم و خشک ایران حاصل فرایندی تاریخی از انطباق با محدودیت ها و فرصت های اقلیمی بوده و بسیاری از راهبردهای آن با اصول معماری بیوکلیماتیک معاصر همخوانی دارد. پژوهش حاضر با هدف بازخوانی اقلیم محور اصول ویترویوسی و تبیین ارتباط آنها با راهبردهای معماری بیوکلیماتیک در مناطق گرم و خشک ایران انجام شده است. این پژوهش از نظر هدف بنیادی - نظری و از نظر ماهیت، کیفی تفسیری و تطبیقی است. گردآوری داده ها بر پایه مطالعات کتابخانه ای، مرور نظام مند منابع و تحلیل اسنادی انجام شده و داده ها با استفاده از روش تحلیل محتوای جهت دار مورد بررسی قرار گرفته اند. نتایج پژوهش نشان می دهد که اصول سه گانه ویترویوسی شامل استحکام (Firmitas)، سودمندی (Utilitas) و زیبایی (Venustas)، در کنار اصول مکملی نظیر Oeconomia، Dispositio، Ordinatio، Symmetria و Decor، قابلیت بازتفسیر در قالب مفاهیمی همچون تاب آوری، حرارتی، آسایش محیطی، کیفیت ادراکی، فضا، هویت اقلیمی، سازمان فضایی، اقلیم پاسخ و بهره وری منابع را دارند. همچنین تحلیل ویژگی های اقلیمی مناطق گرم و خشک ایران و بررسی عناصر شاخص معماری بومی نشان داد که میان اندیشه ویترویوسی، معماری بیوکلیماتیک و دانش بومی ایران همپوشانی های مفهومی معناداری وجود دارد. مهم ترین دستاورد پژوهش ارائه ماتریس تحلیلی تطابق ویترویوسی بیوکلیماتیک است که به عنوان چارچوبی نظری امکان تبیین ارتباط میان متغیرهای اقلیمی، اصول ویترویوسی و راهبردهای معماری بومی را فراهم می آورد و می تواند در توسعه مبانی نظری معماری اقلیم پاسخ معاصر مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

ویترویوس ، معماری بیوکلیماتیک ، تطابق اقلیمی ، مناطق گرم و خشک ایران ، معماری بومی ، تطابق اقلیمی