ضوابط اخلاق اسلامی در استفاده از هوش مصنوعی در محیط زیست

پیشرفت شتابان هوش مصنوعی و کاربردهای روزافزون آن در حوزه های مختلف از جمله مدیریت محیط زیست، ضرورت تدوین چارچوب های اخلاقی متناسب با ارزش های فرهنگی و دینی جوامع را دوچندان ساخته است. پژوهش حاضر با روش تحلیل مضمون (Thematic Analysis) بر اساس الگوی شش مرحله ای براون و کلارک (۲۰۰۶) و با بهره گیری از روش اجتهاد متن محور در فقه اسلامی، به تبیین ضوابط اخلاق اسلامی در استفاده از هوش مصنوعی در حوزه محیط زیست می پردازد. نوآوری نظری این پژوهش، ارائه «مدل پنج لایه اخلاق فقهی-زیست محیطی هوش مصنوعی» است که از تلفیق مقاصد شریعت، اصول فقهی (سد ذرایع، موازنات، نفی سبیل) و ضوابط عملیاتی به دست آمده است. یافته ها نشان می دهد که اصولی چون خلافت، امانت، عدل، توازن (میزان)، نهی از اسراف، و مقاصد شریعت می توانند به عنوان مبانی نظری برای تدوین ضوابط اخلاقی کاربست هوش مصنوعی در محیط زیست عمل کنند. بر این اساس، نه ضابطه عملیاتی استخراج شد که هر یک به صورت صریح به مبنای نظری متناظر خود گره خورده است. مقاله همچنین به چالش های اجرایی (تعارض منافع شرکتی، هزینه پیاده سازی، مقاومت نهادی، شکاف شمال-جنوب، ابهام در سنجش) می پردازد و پیشنهادهای عملیاتی زمان بندی شده ارائه می دهد.