تحلیل فقهی مالکیت آفرینش های هوش مصنوعی مولد: رویکردی اجتهادی بر پایه قواعد اصول فقه امامیه

ظهور و گسترش شتابان هوش مصنوعی مولد، که توانایی خلق آثاری بدیع و دارای ارزش اقتصادی در حوزه های ادبی، هنری، صنعتی و علمی را یافته است، نظام حقوق مالکیت فکری را با چالش های بنیادین و بی سابقه ای مواجه ساخته است. مسئله محوری این پژوهش، ابهام و خلا هنجاری در تعیین نسبت مالکیت فکری این آثار است که حاصل تعامل پیچیده سامانه های هوشمند، کاربران و توسعه دهندگان می باشد.هدف اصلی این مقاله، واکاوی عمیق این چالش و ارائه چارچوبی مستدل و منسجم برای تعیین تکلیف مالکیت آثار یادشده از منظر فقه امامیه و با تکیه بر قواعد اصول فقه است. ضرورت این پژوهش نه تنها از حیث نظری و برای غنی سازی ادبیات فقهی در عرصه فناوری های نوین، بلکه از منظر عملی و برای تنظیم مناسبات اقتصادی، فرهنگی و حقوقی جامعه اسلامی در مواجهه با این پدیده مستحدثه، امری انکارناپذیر است؛ چراکه عدم شفافیت در این حوزه به بی نظمی حقوقی، تضییع حقوق سرمایه گذاران و پدیدآورندگان، و ایجاد موانع برای بهره برداری مشروع و کارآمد از این فناوری ها خواهد انجامید.روش تحقیق در این مقاله توصیفی-تحلیلی بوده و با مراجعه به منابع معتبر فقه امامیه و تحلیل دقیق قواعد کلیدی چون مالیت، اهلیت تملک، مباشرت و سببیت، سعی و قصد، لاضرر و تبعیت نماء از اصل، به ارزیابی سناریوهای مختلف از جمله ابزاربودن، عاملیت مستقل، حوزه عمومی و مالکیت اشتراکی پرداخته شده است. فرضیه اصلی که یافته های پژوهش نیز آن را تایید می کند، بر این امر استوار است که به دلیل فقدان ذاتی اهلیت تملک در ماشین و نیز عدم احراز قصد و اراده استقلالی، مالکیت این آثار به فاعل انسانی (کاربر خلاق یا توسعه دهنده مدل) منتسب می شود و هوش مصنوعی صرفا در جایگاه سبب یا ابزار در فرایند خلاقیت ایفای نقش می کند.نتایج تحقیق نشان می دهد که قواعد اصول فقه، ظرفیتی پویا و کارآمد برای پاسخ گویی به چالش های مستحدثه عصر دیجیتال دارند و رویکرد اجتهادی مبتنی بر عرف، سیره عقلا و مقاصد شریعت، می تواند راهگشای نظام حقوقی ایران در مواجهه با فناوری های نوظهور باشد.