نقش هوش مصنوعی در بازنمایی، حفاظت و تحلیل انتقادی میراث فرهنگی–ادبی فارسی: چالش های اخلاقی و افق های تمدنی

پژوهش حاضر به بررسی کارکردهای سه گانه هوش مصنوعی در حوزه فرهنگ و ادبیات فارسی شامل بازنمایی متون ادبی، حفاظت از میراث فرهنگی ناملموس و تحلیل سبک شناسی کمی می پردازد. مسئله اصلی، خوانش انتقادی گسست های تحلیلی در کاربست مدل های هوش مصنوعی برای کدگذاری، بازنمایی و ارزیابی شگردهای بلاغی متون ادبی فارسی است. به دلیل ماهیت استعاری زبان فارسی، ابزارهای محاسباتی غربی در مواجهه با آرایه های مرتبه دوم نظیر ایهام، با چالش کالیبراسیون اخلاقی و تفسیری مواجه می شوند که به کوری بافتی و تقلیل گرایی مادی معانی قدسی می انجامد. این پژوهش با روش تحلیل محتوای کیفی دیجیتال و رویکرد محاسباتی–متن بنیاد، از طریق کالیبره سازی مدل زبانی بزرگ GPT-۴ و نرم افزار NVivo بر روی غزل شماره یک دیوان حافظ، اشعار دیداری طاهره صفارزاده و رمان تنگسیر صادق چوبک انجام شده است. یافته ها نشان می دهد که الگوریتم های محاسباتی بدون بازتنظیم بر اساس بلاغت سنتی ایران، دچار خطای تاویلی ۳۲ درصدی در درک ایهام و بن بست روش شناختی در تحلیل شعر دیداری می شوند. با این حال، با اعمال فراموج های بومی و چارچوب های اخلاق سایبری، ضریب کاپای کوهن در تحلیل متون به ۰.۸۴ ارتقا می یابد که نشان دهنده توافقی عالی است. همچنین، پژوهش های میان رشته ای در تلاقی فناوری، اخلاق و میراث فرهنگی، برای حفظ میراثی چون لالایی های فارسی ضروری است، زیرا بدون رعایت اصول اخلاقی، هوش مصنوعی می تواند به تحریف محتوا و تخریب زمینه های فرهنگی–اجتماعی بیانجامد. این یافته ها ضرورت گذار به علوم انسانی دیجیتال مجهز به نظارت انسان و تدوین سیاست های هدفمند برای مهار سوگیری های الگوریتمی را اثبات می کند.