اهمیت هوش مصنوعی در بازتعریف مفاهیم دینی در عصر دیجیتال

هوش مصنوعی در عصر دیجیتال به یکی از مهم ترین عوامل تحول در تولید، سازمان دهی، توزیع و مصرف دانش تبدیل شده و حوزه دین نیز از تاثیر آن برکنار نمانده است. گسترش مدل های زبانی مولد، سامانه های توصیه گر و ابزارهای تحلیل داده، امکان طرح پرسش های قرآنی، اعتقادی، اخلاقی و فقهی و دریافت پاسخ های سریع و منظم را فراهم کرده است. این تحول، در کنار فرصت هایی مانند تسهیل آموزش، بازیابی منابع، ترجمه و گسترش دسترسی به دانش دینی، پرسش های مهمی درباره ماهیت معرفت دینی، اعتبار اطلاعات، مرجعیت علمی، حدود تفسیر، امکان بهره گیری از هوش مصنوعی در اجتهاد و مسئولیت اخلاقی انسان ایجاد کرده است. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای، متون اسلامی و مطالعات معاصر، اهمیت هوش مصنوعی را در بازتعریف مفاهیم دینی در عصر دیجیتال بررسی می کند. مقصود از «بازتعریف» در این پژوهش، تغییر در حقیقت، وحیانی بودن یا مبانی ثابت دین نیست؛ بلکه بازخوانی شیوه دسترسی، فرایند فهم، اعتبارسنجی و کاربرد مفاهیم دینی در شرایط جدید معرفتی و ارتباطی است. یافته های پژوهش نشان می دهد که هوش مصنوعی می تواند در بازیابی منابع اسلامی، تحلیل داده های گسترده، آموزش قرآن، ترجمه و طبقه بندی متون نقش موثری ایفا کند؛ اما توانایی پردازش داده و تولید متن، به تنهایی مساوی با فهم، تفسیر معتبر یا صلاحیت اجتهادی نیست. فقدان زمینه تاریخی و دینی، امکان تولید اطلاعات نادرست، سوگیری داده ها، نبود شفافیت و مسئله مسئولیت، از مهم ترین محدودیت های استفاده مستقل از این فناوری در حوزه دین به شمار می رود. بر اساس مبانی اسلامی، مفاهیمی چون تبین، علم، رجوع به اهل ذکر، امانت، عدالت، مسئولیت، کرامت انسانی و مصلحت می توانند چارچوبی برای استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی فراهم آورند. این پژوهش الگویی چهارلایه ای شامل «دسترسی، فهم، اعتبار و کاربرد» پیشنهاد می کند و نتیجه می گیرد که هوش مصنوعی باید در حوزه دین به عنوان ابزاری کمکی و تحت نظارت انسان و متخصص، نه به عنوان مرجع مستقل دینی، مفسر یا مجتهد، مورد استفاده قرار گیرد.