سیمای شهر تبریز در دوران اسلامی از منظر جهان گردان ( مطالعه موردی: دوره صفوی )

شهر تبریز تا اواسط حکومت شاه تهماسب صفوی ۹۶۲ ه.ق/ ۱۵۵۵ م. به عنوان پایتخت و بعد از آن تا اواخر حکومت سلسله صفوی ۱۱۹۳ ه.ق/ ۱۷۷۹ م. به عنوان دومین شهر مهم کشور ایران از جنبه های مختلف مذهبی، سیاسی، اقتصادی و به تبع آنها معماری از اهمیت ویژه و منحصر به فردی برخوردار بوده است. ب هگونه ای که در دوره قاجار نیز با حفظ لقب دارالسلطنه،ئ ولیعه دنشین و همچنان دومین شهر مهم ایران محسوب می شده است. متاسفانه سوانح طبیعی از جمله زلزله هولناک سال۱۱۹۳ ه.ق و سوانح مصنوع اعم از جنگ های پ یدرپی با کشور قدرتمند عثمانی، باعث زیر و رو شدن ساختار فضایی این شهر شده و امروزه بعد از گذشت سه قرن تحقیق را با سوالات زیادی در رابطه با ساختار فضایی تبریز دوره صفوی مواجه کرده است. چراکه تنها مستندات باقیمانده شامل معدود بناهای به جامانده از این دوره به همراه سفرنام هها و در برخی موارد ترسیماتی م یشوند که از سوی برخی از جهانگردان با مقاصد مختلف ثبت شده اند. بنا بر ادعای این مقاله در طول دوره صفوی تغییرات ساختاری مهمی در نظام فضایی شهر تبریز اتفاق افتاده است. از این رو هدف مقاله حاضر تحلیل ساختار فضایی تبریز دوره صفوی از طریق مقایسه تطبیقی سفرنامه ها و همین اسناد تصویری است تا در نهایت بتوان تصویر نسبتا دقیقی از ساختار فضایی صفوی این شهر ارایه کرد. جهت نیل به هدف در جمع آوری داد هها از روش تاریخی- اسنادی با بهر هگیری از متون و منابع و در تجزیه و تحلیل داده ها از روش تحلیلی- تطبیقی استفاده شده است. از جمله نتایج تحقیق در طول این دوره می توان به جابه جایی مرکز حکومتی شهر از شمال رودخانه به جنوب آن و مجاورت با ضلع شرقی بازار، همچنین از رونق افتادن میدان مشهور صاح بآباد در اواخر صفوی و اهمیت سایر میادین از جمله میدان عتیق شهر و نیز تغییر ابعاد فیزیکی اشاره کرد.واژگان کلیدی: ساختار فضایی، شهر تبریز، دوره صفوی، سفرنامه ها، اسناد تصویری