واکاوی الگوهای فضایی شهرهای در حال انقباض و ارائه چارچوب مداخلات مبتنی بر کاربری های موقت و زیرساخت های سبز با بهره گیری از هوش مصنوعی و داده های کلان

پژوهش حاضر با هدف واکاوی الگوهای فضایی شهرهای در حال انقباض و ارائه چارچوب مداخلات مبتنی بر کاربری های موقت و زیرساخت های سبز با بهره گیری از هوش مصنوعی و داده های کلان تدوین شده است. انقباض شهری به عنوان بحرانی ساختاری با کاهش جمعیت و رکود اقتصادی، منجر به شکل گیری فضاهای متروک در شهرهای ایران شده است؛ با این حال، رویکردهای سنتی برنامه ریزی شهری مبتنی بر پیش گزاره های رشد، توانایی پاسخ گویی به این پدیده را ندارند.این پژوهش از نظر هدف، کاربردی-توسعه ای و از نظر ماهیت و روش اجرا، در زمره پژوهش های کیفی با رویکرد ترکیبی تحلیل اسنادی، تحلیل فضایی-مکانی و مدل سازی مفهومی قرار دارد. گردآوری اطلاعات از طریق جستجوی نظام مند در پایگاه های داده های علمی معتبر داخلی و بین المللی، داده های مکانی و جمعیتی، اسناد فرادستی و قوانین، و مستندات تجارب موفق داخلی و بین المللی انجام شده است. برای تحلیل داده ها از ترکیب روش های تحلیل محتوای کیفی، تحلیل فضایی در محیط GIS و مدل سازی مفهومی با بهره گیری از تکنیک کدگذاری باز، محوری و انتخابی استفاده گردیده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که الگوهای فضایی انقباض شهری در ایران عمدتا به صورت کاهش تراکم جمعیت در مراکز شهری، گسترش فضاهای خالی و متروک، و تغییر الگوهای کاربری زمین بروز یافته است و این الگوها در قالب چرخه ای خودتقویت کننده و چندبعدی (شامل عوامل اکولوژیک، اقتصادی، نهادی و اجتماعی) شکل گرفته اند. مطالعه موردی شهر نیر نشان می دهد که خشکسالی به عنوان محرک اولیه، اقتصاد متکی بر کشاورزی را تضعیف کرده و به رکود اقتصادی، مهاجرت و خروج سرمایه انسانی انجامیده است. کاربری های موقت به عنوان راهبردی انعطاف پذیر و کم هزینه، با ایجاد کاربری های چندمنظوره در فضاهای خالی و متروک، می توانند ضمن کاهش نرخ خالی مانی، به حفظ سرمایه های اجتماعی و اقتصادی محلات کمک کنند. زیرساخت های سبز شهری با تامین خدمات اکوسیستمی نظیر تنظیم اقلیم، تصفیه آب و کاهش سیلاب، می توانند نقش موثری در افزایش تاب آوری اقلیمی و بهبود کیفیت محیط شهری در محلات در حال انقباض ایفا کنند.) با این حال، گسترش سریع شهرنشینی و تغییرات بی رویه در کاربری اراضی باعث اختلال در الگوی ترکیب و توزیع زیرساخت سبز شهری در کلان شهرهای ایران شده است. به کارگیری هوش مصنوعی و داده های کلان در تحلیل الگوهای فضایی انقباض شهری و ارزیابی سناریوهای مداخله، دقت شناسایی نقاط آسیب پذیر و اولویت بندی اقدامات را افزایش می دهد. با این حال، موانع داده ای، فنی، نهادی و فرهنگی، به عنوان مهم ترین چالش های پیش روی بهره گیری از این فناوری ها در برنامه ریزی شهری ایران شناسایی شدند.نظام برنامه ریزی شهری ایران برای مواجهه موثر با پدیده انقباض شهری، نیازمند اتخاذ رویکردی گام به گام و نظام مند در پیاده سازی چارچوب مداخلات مبتنی بر کاربری های موقت و زیرساخت های سبز با بهره گیری از هوش مصنوعی و داده های کلان است. چارچوب پنج مرحله ای پیشنهادی این پژوهش (شامل شناسایی و پهنه بندی الگوهای فضایی انقباض شهری، اولویت بندی فضاهای متروک و خالی، طراحی سناریوهای ترکیبی، ارزیابی و انتخاب سناریوی بهینه، و تدوین برنامه زمان بندی و مکانیسم های اجرایی) می تواند الگویی کارآمد برای مدیریت هوشمندانه شهرهای در حال انقباض در ایران فراهم آورد.