سنجش و تحلیل تاب آوری شبکه های حمل ونقل شهری در برابر سیلاب های ناگهانی با رویکرد یکپارچه سازی داده های سنجش ازدور و مدل سازی فضایی(کلانشهر تبریز)

هدف: پژوهش حاضر با هدف سنجش و تحلیل تاب آوری شبکه های حمل ونقل شهری در برابر سیلاب های ناگهانی با رویکرد یکپارچه سازی داده های سنجش ازدور و مدل سازی فضایی در کلان شهر تبریز انجام شده است. با توجه به موقعیت جغرافیایی ویژه تبریز و قرارگیری بخش قابل توجهی از محدوده شهر در پهنه های با خطر سیلاب خیلی زیاد و زیاد (حدود ۵۰ درصد از محدوده شهر)، ارزیابی تاب آوری شبکه معابر شهری در برابر این مخاطره، یکی از ضرورت های اساسی مدیریت شهری و برنامه ریزی حمل ونقل کشور محسوب می شود. روش تحقیق: این پژوهش از نظر هدف، کاربردی-توسعه ای و از نظر ماهیت و روش اجرا، در زمره پژوهش های تحلیلی-فضایی با رویکرد یکپارچه سازی داده های سنجش ازدور، مدل سازی هیدرولوژیکی و تحلیل شبکه حمل ونقل قرار دارد. در این روش، ابتدا با بهره گیری از تصاویر ماهواره ای، مدل های رقومی ارتفاعی و نقشه های کاربری اراضی، لایه های اطلاعاتی مکانی شامل شیب، فاصله از آبراهه ها و شبکه زهکشی تهیه شده است. سپس با استفاده از مدل سازی هیدرولوژیکی بارش–رواناب با روش SCS و مدل سازی هیدرولیکی با نرم افزار HEC-RAS، پهنه بندی خطر سیلاب برای دوره های بازگشت مختلف انجام شده است. در ادامه، شبکه معابر شهری تبریز به صورت گراف گره–لینک مدل سازی شده و سناریوهای مختلف اختلال ناشی از سیلاب (شامل انسداد لینک/گره، اختلال ناحیه ای و کاهش ظرفیت) با استفاده از تخصیص تقاضای سفر بر اساس اصل تعادل کاربر شبیه سازی شده است. در نهایت، شاخص های کلیدی تاب آوری شبکه شامل کل زمان سفر سیستم (TSTT)، افت کارایی شبکه، تقاضای برآورده نشده و تغییرات دسترس پذیری به مراکز حیاتی محاسبه شده است. یافته ها: یافته های پژوهش نشان می دهد که حدود ۳۴.۳ درصد از محدوده شهر تبریز در پهنه بندی خطر سیلاب با خطر خیلی زیاد و ۱۵.۸۷ درصد در پهنه بندی خطر زیاد قرار دارد و بخش قابل توجهی از شبکه معابر شهری، به ویژه در مناطق ۱، ۵ و ۱۰ که در مجاورت رودخانه های «میدان چایی» و «مهران چایی» قرار دارند، در معرض خطر سیلاب هستند. نتایج شبیه سازی سناریوهای اختلال نشان می دهد که در سناریوی انسداد معابر واقع در پهنه های خطر خیلی زیاد و زیاد، کل زمان سفر سیستم تا ۳۵ تا ۴۵ درصد افزایش می یابد و افت کارایی شبکه به ۲۵ تا ۳۰ درصد می رسد. همچنین، تقاضای برآورده نشده در سناریوی انسداد گسترده به ۱۵ تا ۲۰ درصد می رسد و زمان دسترسی به بیمارستان ها و مراکز امداد و نجات به طور میانگین ۲۵ تا ۳۰ درصد افزایش می یابد که می تواند پیامدهای جبران ناپذیری در شرایط بحران داشته باشد. تحلیل حساسیت نشان می دهد که با افزایش عمق بحرانی سیلاب از ۰.۳ متر به ۰.۶ متر، افت کارایی شبکه از ۳۰ درصد به ۱۸ درصد کاهش می یابد که بیانگر اهمیت تعیین دقیق آستانه های بحرانی در مدیریت سیلاب است. یکپارچه سازی داده های سنجش ازدور با مدل سازی فضایی، دقت پهنه بندی خطر سیلاب و شناسایی معابر آسیب پذیر را به طور معناداری افزایش داده است. نتیجه گیری: نظام مدیریت شهری تبریز برای افزایش تاب آوری شبکه معابر شهری در برابر سیلاب های ناگهانی، ناگزیر از اتخاذ رویکردی گام به گام و نظام مند در پیاده سازی چارچوب سنجش و تحلیل تاب آوری مبتنی بر یکپارچه سازی داده های سنجش ازدور و مدل سازی فضایی است. چارچوب پنج مرحله ای پیشنهادی این پژوهش (شامل تهیه و آماده سازی داده های سنجش ازدور و لایه های اطلاعاتی مکانی، پهنه بندی خطر سیلاب و شناسایی معابر آسیب پذیر، مدل سازی شبکه حمل ونقل و شبیه سازی سناریوهای اختلال، محاسبه شاخص های تاب آوری شبکه، و شناسایی نقاط آسیب پذیر و ارائه راهکارهای افزایش تاب آوری) می تواند الگویی کارآمد برای ارزیابی و افزایش تاب آوری شبکه معابر شهری در کلان شهر تبریز و سایر شهرهای سیل خیز ایران فراهم آورد.کلیدواژه ها: تاب آوری شبکه حمل ونقل، سیلاب ناگهانی، سنجش ازدور، مدل سازی فضایی، کلان شهر تبریز