مدل سازی پیوستگی اکولوژیک فضاهای سبز شهری تبریز و تاثیر آن بر غنا و فراوانی گرده افشان ها

پژوهش حاضر با هدف مدل سازی پیوستگی اکولوژیک فضاهای سبز شهری تبریز و بررسی تاثیر آن بر غنا و فراوانی گرده افشان ها انجام شده است. این پژوهش از نظر هدف کاربردی-توسعه ای و از حیث ماهیت، توصیفی-تحلیلی با رویکردی آمیخته (کمی-کیفی) است. در بخش فضایی-تحلیلی، با استفاده از متریک های سیمای سرزمین (شامل Cohesion، IIC، NP، MPS، ED و LSI) در نرم افزارهای Fragstats۴.۲ و Conefor۲.۶ و تکنیک های گراف و حداقل هزینه، پیوستگی اکولوژیک لکه های سبز تبریز در سه دوره زمانی (۱۹۸۴، ۲۰۰۰ و ۲۰۲۰) ارزیابی شد. در بخش میدانی، ۱۵ لکه سبز با سطوح مختلف پیوستگی انتخاب و نمونه برداری از گرده افشان ها (شامل زنبورها، پروانه ها، مگس ها و سایر گروه ها) با استفاده از تله های Malaise، تله های رنگی و تورهای حشره گیری در سه نوبت زمانی انجام شد. تحلیل داده ها با استفاده از ضریب همبستگی پیرسون، آزمون تحلیل واریانس یک طرفه (ANOVA) و مدل سازی معادلات ساختاری در نرم افزارهای SPSS و SmartPLS صورت گرفت. نتایج نشان داد که شاخص های پیوستگی اکولوژیک در تبریز طی سه دهه روند کاهشی داشته است؛ به گونه ای که شاخص Cohesion از ۸۲.۴ در سال ۱۹۸۴ به ۶۸.۲ در سال ۲۰۲۰ کاهش یافته (کاهش ۱۷.۲ درصدی) و شاخص IIC از ۰.۴۲ به ۰.۲۶ کاهش یافته است (کاهش ۳۸.۱ درصدی). تعداد لکه های سبز از ۸۶ به ۱۵۰ لکه افزایش و میانگین مساحت لکه ها از ۴.۲ به ۲.۴ هکتار کاهش یافته است. ضریب همبستگی بین شاخص IIC و غنای گونه ای گرده افشان ها (r=۰.۷۴، p<۰.۰۰۱) و بین شاخص IIC و فراوانی گرده افشان ها (r=۰.۶۸، p<۰.۰۰۱) نشان دهنده همبستگی مثبت و قوی است. مدل نهایی پژوهش ۵۶.۴ درصد از واریانس تنوع زیستی گرده افشان ها را تبیین می کند. میانگین غنای گونه ای در لکه های با پیوستگی بالا (۱۸.۴ گونه) در مقایسه با لکه های با پیوستگی پایین (۶.۲ گونه) حدود سه برابر بیشتر است. در مجموع ۳۴ کریدور اکولوژیک بهینه با طول کل ۴۲.۸ کیلومتر بین لکه های سبز شناسایی شد که عمدتا در جهت شمال-جنوب و با عبور از مناطق کم تراکم شهری امتداد می یابند. پیوستگی اکولوژیک فضاهای سبز شهری تبریز با غنا و فراوانی گرده افشان ها رابطه مستقیم و معناداری دارد. افزایش ۱۰ درصدی پیوستگی، منجر به افزایش ۱۶.۴ درصدی غنا و ۱۴.۲ درصدی فراوانی گرده افشان ها می شود. ایجاد کریدورهای سبز، افزایش مساحت لکه های سبز موجود و کاشت گونه های گیاهی متنوع، از مهم ترین راهکارهای ارتقای پیوستگی اکولوژیک و حفاظت از گرده افشان ها در کلانشهر تبریز محسوب می شوند.