برآورد خدمات تنظیمی جنگل شهری تبریز در حذف آلاینده های هوا، ذخیره کربن و جذب بارش با استفاده از مدل i-Tree Eco

پژوهش حاضر با هدف برآورد خدمات تنظیمی جنگل شهری تبریز در حذف آلاینده های هوا، ذخیره و ترسیب کربن و جذب بارش با استفاده از مدل i Tree Eco انجام شده است. این پژوهش از نظر هدف کاربردی-توسعه ای و از حیث ماهیت، توصیفی-تحلیلی با رویکردی کمی مبتنی بر مدل سازی اکوسیستمی است. داده های ساختار جامعه درختان شهری از ۱۵۰ پلات نمونه در پنج طبقه کاربری اراضی کلانشهر تبریز با استفاده از روش نمونه گیری تصادفی طبقه ای برداشت شد. مشخصات درختان شامل گونه، قطر برابر سینه، ارتفاع، ابعاد تاج پوشش و وضعیت سلامتی ثبت گردید. داده های اقلیمی و کیفیت هوا از ایستگاه سینوپتیک تبریز و سازمان محیط زیست استان جمع آوری شد. برآورد خدمات تنظیمی با استفاده از مدل i Tree Eco v۶ و ماژول های حذف آلاینده ها، ذخیره و ترسیب کربن و کاهش رواناب انجام شد. ارزش گذاری اقتصادی با استفاده از روش هزینه های اجتناب شده صورت گرفت. تحلیل داده ها با استفاده از آمار توصیفی، تحلیل همبستگی و تحلیل حساسیت در نرم افزارهای SPSS و SmartPLS انجام شد. نتایج نشان داد که جنگل شهری تبریز با ۱۹۲,۸۰۰ اصله درخت، ۴۸ گونه و پوشش تاجی ۴.۹ درصد، سالانه حدود ۷۵.۸۴ تن کربن را جذب و ذخیره می کند و سالانه حدود ۲.۰۷۷ تن از آلاینده های هوا را حذف می نماید (عبداللهی میلانی و همکاران، ۱۴۰۵). ازن (O₃) بیشترین و منوکسید کربن (CO) کمترین میزان حذف را داشتند. میزان ذخیره کربن در زیست توده درختان حدود ۱۸,۵۰۰ تن و ترسیب سالانه کربن حدود ۱,۲۰۰ تن برآورد شد. تاج پوشش درختان سالانه حدود ۱۲ تا ۱۵ میلیون مترمکعب از بارش را جذب کرده و از رواناب سطحی جلوگیری می کند. ارزش اقتصادی کل خدمات تنظیمی جنگل شهری تبریز حدود ۱۲۲ میلیارد ریال برآورد شد. گونه های بومی آذربایجان (۳۷.۵ درصد گونه ها) و گونه های با تاج پوشش گسترده، بیشترین سهم را در ارائه خدمات تنظیمی داشتند. جنگل شهری تبریز با وجود پوشش تاجی محدود، خدمات تنظیمی قابل توجهی ارائه می دهد و ارزش اقتصادی آن توجیه کننده سرمایه گذاری های آتی در توسعه و نگهداری فضای سبز شهری است. مدل i Tree Eco به عنوان ابزاری کارآمد برای پایش و ارزش گذاری خدمات اکوسیستمی جنگل های شهری در ایران قابل استفاده است. توسعه جنگل های شهری با اولویت کاشت گونه های بومی و افزایش پوشش تاجی به حداقل ۱۵ درصد، می تواند نقش موثری در کاهش آلودگی هوا، ترسیب کربن و مدیریت رواناب های سطحی ایفا نماید.