مشروعیت توسل به زور در حقوق بین الملل در پرتو منازعه جمهوری اسلامی ایران، رژیم صهیونیستی و ایالات متحده آمریکا؛ با تاکید بر جنگ دوازده روزه و جنگ اسفند 1404

اصل منع توسل به زور، به عنوان یکی از بنیادی ترین قواعد حقوق بین الملل معاصر، پس از تصویب منشور ملل متحد به رکن اصلی نظام امنیت جمعی تبدیل شد. بر اساس بند (4) ماده (2) منشور ملل متحد،1 دولت ها از تهدید یا استفاده از زور علیه تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی سایر دولت ها منع شده اند و تنها در موارد استثنایی، از جمله دفاع مشروع2 و اقدامات شورای امنیت، امکان توسل مشروع به زور پیش بینی شده است. با این حال، تحولات اخیر، به ویژه منازعه میان جمهوری اسلامی ایران، رژیم صهیونیستی و ایالات متحده آمریکا، بار دیگر کارآمدی این اصل و حدود استثناهای آن را با چالش های جدی روبه رو ساخته است. جنگ دوازده روزه و جنگ اسفند 1404، با طرح مباحثی همچون دفاع مشروع، ترورهای هدفمند،3 مسئولیت بین المللی دولت ها،4 تغییر حکومت5 و نقش نهادهای بین المللی در حفظ صلح و امنیت بین المللی، زمینه ای مناسب برای ارزیابی مشروعیت توسل به زور در پرتو حقوق بین الملل فراهم کرده است. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و با بهره گیری از اسناد بین المللی، رویه دیوان بین المللی دادگستری،6 حقوق بین الملل عرفی،7 حقوق بین الملل بشردوستانه8 و دیدگاه های دکترین، مشروعیت حقوقی اقدامات نظامی طرف های درگیر را بررسی می کند. یافته های پژوهش نشان می دهد که تفسیر موسع از دفاع مشروع، توسل به ترورهای هدفمند و استفاده از نیروی نظامی با هدف تغییر حکومت، با فلسفه منشور ملل متحد و اصل منع توسل به زور سازگاری محدودی دارد و در صورت تبدیل شدن به رویه ای پذیرفته شده، می تواند نظام امنیت جمعی9 و اصل برابری حاکمیت دولت ها10 را با چالش جدی مواجه سازد. همچنین، واکنش نهادهای بین المللی به این تحولات، ضرورت اجرای یکسان و بی طرفانه قواعد حقوق بین الملل و پرهیز از رویکردهای گزینشی در حفظ صلح و امنیت بین المللی را بیش از پیش آشکار می سازد.

کلیدواژه ها:

توسل به زور ، دفاع مشروع ، جنگ دوازده روزه ، جنگ اسفند 1404 ، رژیم صهیونیستی ، ایالات متحده آمریکا ، تغییر حکومت