نقش رفتار پسماند در مناطق لرزه خیز براساس بکارگیری روش دموگرافیک با استفاده از سناریوی تمرین امداد سپیدان

رخداد زمین لرزه در مناطق لرزه خیز همواره با تولید حجم عظیمی از پسماند همراه است که مدیریت نامناسب آن می تواند بحرانی ثانویه و پایدارتر از خود زلزله ایجاد نماید. تجارب جهانی نظیر زلزله ۲۰۲۳ ترکیه نشان می دهد که نبود رفتار برنامه ریزی شده در سطح نهادی و شهروندی پیامدهای جبران ناپذیری برای سلامت عمومی و محیط زیست به دنبال داشته است. با این حال نقش و رفتار خود شهروندان به عنوان تولیدکنندگان اولیه پسماند در ساعات نخست بحران یکی از مغفول ترین ابعاد مدیریت پسماند بلایا در ایران است. هدف پژوهش حاضر ارزیابی نقش رفتار پسماند در مناطق لرزه خیز براساس بکارگیری روش دموگرافیک با استفاده از سناریوی تمرین امداد سپیدان می باشد. این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی از نوع پیمایشی بر روی ۱۰۰ خانوار (۴۱۰ نفر شرکت کننده در سناریوی شبیه سازی زلزله تمرین سپیدان) انجام شده و رفتار پسماند شهروندان در سه بازه خروج اضطراری، اسکان در چادرهای موقت و دریافت بسته های امدادی با چک لیست ساختار یافته ثبت گردید. یافته ها نشان داد نرخ رفتار مطلوب پسماند در گروه های سنی جوان تر (۷۱.۴٪ در گروه ۱۵-۱۹ سال) و با تحصیلات بالاتر (۷۳.۵٪ در کارشناسی ارشد) به طور معناداری بیشتر است، همچنین حدود ۴۴ درصد از جمعیت نیازمند امداد (۶,۷۵۳ نفر از ۱۵,۳۴۸ نفر) به عنوان «پسماندساز» با رفتار پرمخاطره طبقه بندی شدند. تحلیل بقا با استفاده از جدول عمر نشان داد نقطه «شکست رفتار مطلوب شهروندان» در حدود ۱۰.۸ ساعت پس از زلزله رخ می دهد و بحرانی ترین بازه زمانی ۸ تا ۱۲ ساعت پس از زلزله منطبق بر مرحله اسکان موقت و توزیع بسته های امدادی است. نتیجه گیری می شود که روش دموگرافیک ابزاری کارآمد برای پیش بینی الگوهای رفتاری پسماند بر اساس ساختار جمعیت است و بستر تمریناتی نظیر سپیدان فرصتی منحصر به فرد برای سنجش رفتار شهروندان در شرایط نیمه واقعی فراهم می آورد. بر این اساس تدوین پروتکل های ملی مدیریت پسماند بلایا باید با رویکرد جمعیت شناختی و با تاکید بر آموزش گروه های آسیب پذیر (سالمندان و کودکان) و طراحی مداخلات هدفمند در ساعات بحرانی ۸ تا ۱۲ پس از زلزله صورت پذیرد. همچنین پیشنهاد می شود در تمرین های آتی امداد گروه مدیریت «پسماند» به عنوان یکی از گروه های عملیاتی مستقل تعریف شده و سازمان های مردم نهاد فعال در حوزه محیط زیست در این فرآیند مشارکت داده شوند.

کلیدواژه ها:

رفتار پسماند ، مناطق لرزه خیز ، روش دموگرافیک ، تمرین امداد سپیدان ، مدیریت پسماند بلایا