طراحی مدل بومی مدیریت و حسابداری اموال، ماشین آلات و تجهیزات (PP&E) با رویکرد کنترل های داخلی در شهرداری تهران

مدیریت و حسابداری اموال، ماشین آلات و تجهیزات (PP&E) در شهرداری ها به دلیل ماهیت سرمایه ای و بلندمدت این دارایی ها، حجم بالای آن ها، و ارتباط مستقیم با ارائه خدمات زیرساختی و عمرانی به شهروندان، از اهمیت استراتژیک و حیاتی برخوردار است. هرگونه ضعف در این حوزه، می تواند به اتلاف منابع عظیم عمومی، کاهش کارایی عملیاتی، افزایش ریسک های مالی، و در نهایت، کاهش کیفیت خدمات شهری منجر شود. هدف اصلی این پژوهش، طراحی یک مدل بومی و جامع برای مدیریت و حسابداری PP&E با تاکید ویژه بر استقرار و تقویت کنترل های داخلی موثر در شهرداری تهران است. این پژوهش از نظر هدف، کاربردی-توسعه ای و از نظر روش، توصیفی-پیمایشی از نوع همبستگی است. جامعه آماری شامل کلیه مدیران و کارشناسان ارشد حوزه مالی، حسابداری، بودجه، انبار و اموال شاغل در معاونت مالی و اقتصاد شهری شهرداری تهران و شرکت های تابعه (حدود ۱۵۰۰ نفر) بود. حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران و به روش نمونه گیری تصادفی طبقه ای، ۳۰۶ نفر برآورد و به منظور جبران ریزش احتمالی، ۴۰۰ پرسشنامه توزیع گردید که از این تعداد، ۲۹۴ پرسشنامه قابل تحلیل عودت داده شد (نرخ بازگشت موثر ۷۳.۵ درصد). ابزار گردآوری داده ها، پرسشنامه ای محقق ساخته با ۴۸ گویه در قالب طیف لیکرت ۵ درجه ای بود که بر اساس مبانی نظری جامع (استاندارد حسابداری شماره ۱۱ ایران، IAS ۱۶، چارچوب COSO ۲۰۱۳) و پیشینه پژوهش طراحی گردید. روایی محتوایی پرسشنامه با استفاده از نظر ۱۰ نفر از خبرگان و محاسبه نسبت روایی محتوایی (CVR) و شاخص روایی محتوایی (CVI) تایید شد. روایی سازه با استفاده از تحلیل عاملی تاییدی و پایایی ابزار نیز از طریق ضریب آلفای کرونباخ (۰.۹۳) برای کل پرسشنامه و برای هر یک از مولفه ها بالای ۰.۸۰ محاسبه گردید. داده های جمع آوری شده با استفاده از مدل سازی معادلات ساختاری (SEM) با رویکرد حداقل مربعات جزئی (PLS) و نرم افزارهای SPSS و SmartPLS تحلیل شدند. نتایج حاصل از تحلیل مسیر نشان داد که کنترل های داخلی، تاثیر مثبت، مستقیم و معنی داری بر مدیریت و حسابداری PP&E در شهرداری تهران دارد (β=۰.۷۸, t=۱۲.۴۵, p<۰.۰۰۱). در بررسی ابعاد چهارگانه چرخه حیات PP&E (شامل تحصیل، بهره برداری و نگهداری، استهلاک و تجدیدارزیابی، و واگذاری و اخراج)، مشخص شد که کنترل های داخلی بر تمامی این ابعاد تاثیر مستقیم دارد. به ترتیب، بیشترین تاثیر بر بعد «واگذاری و اخراج» (β=۰.۸۵) و «تحصیل» (β=۰.۸۲) و کمترین تاثیر بر بعد «استهلاک و تجدیدارزیابی» (β=۰.۶۹) بود که همگی در سطح ۰.۰۰۱ معنی دار بودند. تحلیل داده ها همچنین نشان داد که مهم ترین ریسک های موجود در مدیریت PP&E شهرداری تهران، به ترتیب ریسک ثبت ناقص اطلاعات دارایی ها (میانگین ۴.۲ از ۵)، ریسک واگذاری های غیرقانونی (میانگین ۴.۱) و ریسک محاسبه نادرست استهلاک (میانگین ۳.۹) هستند که عمدتا ناشی از ضعف در کنترل های داخلی می باشند. مدل نهایی پژوهش با شاخص های برازش مطلوب (GFI=۰.۹۰, CFI=۰.۹۲, RMSEA=۰.۰۶, SRMR=۰.۰۵) تایید شد. نتایج این پژوهش به طور قطعی نشان می دهد که استقرار یک سیستم کنترل داخلی قوی و کارآمد، نه یک گزینه، بلکه یک الزام حیاتی برای مدیریت اثربخش PP&E در شهرداری تهران است. به ویژه، تاثیر بسیار بالای کنترل های داخلی بر مراحل واگذاری و تحصیل دارایی ها، نشان دهنده اهمیت حیاتی این مراحل از نظر ریسک های فساد و اتلاف منابع است. مدل نهایی ارائه شده در این پژوهش، چارچوبی جامع و عملیاتی شامل ۵ حوزه کنترلی اصلی (محیط کنترلی، ارزیابی ریسک، فعالیت های کنترلی، اطلاعات و ارتباطات، و نظارت) برای هر یک از مراحل چرخه حیات PP&E ارائه می دهد که می تواند به عنوان یک نقشه راه عملیاتی برای بهبود چشمگیر مدیریت این دارایی های حیاتی در شهرداری تهران و سایر نهادهای عمومی مشابه مورد استفاده قرار گیرد. اجرای این مدل، می تواند به کاهش ریسک های مالی، افزایش شفافیت، بهبود کارایی عملیاتی و در نهایت، ارتقای سطح پاسخگویی و اعتماد عمومی کمک شایانی نماید.

کلیدواژه ها:

حسابداری اموال ، ماشین آلات و تجهیزات (PP&E) ، کنترل های داخلی ، مدیریت دارایی های ثابت ، شهرداری تهران ، چرخه حیات دارایی ، ریسک مالی ، COSO