ارزیابی جامع و کمی ریسک بهداشتی غیرسرطان زایی مواجهه با شبه فلز آنتیموان (Sb) در منابع آب آشامیدنی مناطق معدنی ایران (مطالعه موردی: محدوده خونیک و حوضه آق دره تکاب)

دسترسی به آب آشامیدنی سالم و فاقد آلاینده های پایدار شیمیایی، یکی از ارکان بنیادی حفظ سلامت عمومی و شاخص های توسعه پایدار جوامع است. عنصر آنتیموان (Sb) به عنوان یک شبه فلز سمی، اولویت دار و با پتانسیل بالای تجمع زیستی در بافت های انسانی، همواره در کانون توجه سازمان های نظارتی محیط زیست قرار دارد. در این پژوهش، ارزیابی کمی ریسک بهداشتی غیرسرطان زایی ناشی از مواجهه مزمن با آنتیموان در منابع آب شرب دو منطقه با زون های کانه زایی و فعالیت های معدن کاری گسترده در ایران شامل محدوده معدنی خونیک (شرق ایران) و حوضه آبخیز آق دره تکاب (شمال غرب ایران) برای دو گروه سنی حساس کودکان و بزرگسالان انجام شد. مدل سازی ریاضی مواجهه بر اساس متدولوژی سیستم اطلاعات ارزیابی ریسک (RAIS) توسعه یافت. غلظت آنتیموان در منابع آب مورد مطالعه در محدوده ای وسیع از غلظت های هیدروژئوشیمیایی پس زمینه (µg/L ۱.۳۲) تا اوج آلودگی های فرآوری معدنی (µg/L ۵۴.۰۰) متغیر است. نتایج محاسبات با بسط پارامترهای پایه فیزیولوژیک (وزن بدن، نرخ مصرف بر مبنای ۲ لیتر برای بزرگسال و ۱ لیتر برای کودک، و زمان مواجهه) نشان داد که در نقاط با آلودگی بالا (حوضه آق دره)، شاخص خطر غیرسرطان زایی مسیر بلع (HQOral) برای کودکان برابر با ۱.۴۳ به دست آمد که از مرز ایمن تئوریک (HQ = ۱) فراتر رفته است. این یافته ها تاییدکننده ریسک جدی بروز اختلالات گوارشی، کلیوی و هورمونی در کودکان ساکن در مجاورت زون های معدنی است و اقدامات فوری مدیریتی شامل پایش منظم و پیاده سازی سیستم های تصفیه غشایی را بازگو می کند.

کلیدواژه ها:

آنتیموان(Sb) ، دوز جذبی روزانه (CDI) ، شاخص خطر (HQ) ، وزن بدن (BW) ، محدوده خونیک ، آق دره تکاب