تحول دولت و اقتصاد سیاسی ایران: بازخوانی نقش حکمرانی در بازتولید رانت و یارانه های پنهان

اقتصاد ایران دست کم پنج دهه است با مجموعه ای از مشکلات مزمن دست به گریبان است: تورم دورقمی پایدار، ناترازی ساختاری بودجه، بهره وری پایین، و بخش عمومی متورمی که نه کوچک می شود و نه کارآمد. در این سال ها تقریبا همه سیاست های متعارف و حتی متضاد آزموده شده است: ارز تک نرخی و چندنرخی، یارانه کالایی و نقدی، تثبیت و آزادسازی قیمت ها، ملی سازی و خصوصی سازی. با این حال، صورت مسئله تغییری نکرده و مشکلات هر بار از جای دیگری سر برآورده اند. این مقاله استدلال می کند که تبیین های رایج از این ناکارآمدی مزمن تحریم، فساد و سیاست یارانه ای هر یک بخشی از واقعیت را توصیف می کنند اما همگی معلول را به جای علت نشانده اند. با اتکا به نهادگرایی تاریخی و با بهره گیری از ادبیات نوپاتریمونیالیسم، دولت رانتیر و نظم دسترسی محدود، مدعای اصلی مقاله این است که آنچه در ایران «دولت» نامیده می شود، در بنیاد خود نه سازمان اداره امور عمومی به معنای مدرن آن، بلکه سازوکاری تاریخی برای توزیع رانت، فرصت و ثروت میان حلقه های متصل به قدرت است که تنها پوسته و صورت بندی دولت مدرن را به عاریت گرفته است. از این منظر، آنچه در ادبیات اقتصادی ایران «یارانه پنهان» خوانده می شود (ارز ترجیحی، انرژی ارزان، نان و آب یارانه ای) در واقع یارانه ای کاملا آشکار است؛ یارانه پنهان واقعی خود دولت است: نظامی از دسترسی تبعیض آمیز به مجوز، اعتبار، انتصاب، زمین و مسیرهای ترجیحی عبور از مقررات که سهم هر کس از آن، تابعی از فاصله او با هسته قدرت است. مقاله با ردیابی این الگو در سه مقطع عاری از تحریم یا کم تحریم دهه پنجاه شمسی، دوره پسابرجام و مقایسه آن با دوره تحریم حداکثری نشان می دهد که متغیر ثابت ناکارآمدی، همین ساختار توزیع است، و در پایان توضیح می دهد که چرا برنامه های متعارف کوچک سازی و کارآمدسازی درون این ساختار خودشکن اند و مواجهه تقنینی و نظارتی با مسئله، مستلزم بازتعریف خود دولت است.

کلیدواژه ها:

حکمرانی ، دولت در ایران ، یارانه پنهان ، رانت ، نوپاتریمونیالیسم ، نظم دسترسی محدود ، خصوصی سازی