جرائم هوش مصنوعی و آینده نظام کیفری ایران؛ ضرورت تدوین «قانون مسئولیت فناوری های هوشمند»

پیشرفت شتابان فناوری های هوشمند و ورود گسترده سامانه های خودکار به ساحت های تصمیم سازی اجتماعی، اقتصادی و قضایی، نظام های کیفری را با چالش هایی بی سابقه روبه رو ساخته است. رفتارهایی که امروزه از سوی الگوریتم های یادگیرنده، ربات های خودمختار و سامانه های هوش مصنوعی سر می زند، به سختی در قالب مفاهیم سنتی «جرم»، «فاعل» و «مسئولیت کیفری» قابل تحلیل است. پژوهش حاضر با اتخاذ رویکردی تحلیلی–تطبیقی و با بهره گیری از مقایسه نظام های حقوقی پیشرو و بررسی ظرفیت های قانونی داخلی، درصدد پاسخ به این پرسش بنیادین است که نظام کیفری ایران چگونه می تواند به چالش های حقوقی ناشی از رفتارهای مجرمانه فناوری های هوشمند پاسخ دهد. یافته های پژوهش نشان اشی از رفتارهای مجرمانه فناوری های هوشمند پاسخ دهد. یافته های پژوهش نشان می دهد که فقدان نص صریح درباره «فاعل غیرانسانی»، دشواری های اثبا ابهام در تعیین مصادیق مسئولیت میان توسعه دهنده، بهره بردار و مالک، از مهم ترین خلاءهای تقنینی قوانین موجود ازجمله قانون مجازات اسلامی، قانون جرائم رایانه ای و قانون تجارت الکترونیکی به شمار می رود. همچنین تبعیض الگوریتمی، نقض خودکار حریم خصوصی و رفتارهای مخرب خودمختار، ماهیت جرائم عصر دیجیتال را از قالب سنتی خود خارج کرده و نیازمند مدل های نوین انتساب مسئولیت، ازجمله مسئولیت مطلق، مسئولیت نیابتی و انتقال بار اثبات به توسعه دهنده است. بر این اساس، مقاله استدلال می کند که ادامه تکیه بر موازین سنتی بدون بازنگری ساختاری، به ناکارآمدی و بی عدالتی کیفری منجر می شود. درنتیجه، تدوین «قانون مسئولیت فناوری های هوشمند» به عنوان یک نیاز فوری تقنینی معرفی می شود؛ قانونی که می تواند ضمن تعریف شخصیت حقوقی سامانه ها، ضمانت اجراهای نوین نظیر جریمه الگوریتمی و توقیف سامانه را پیش بینی کرده و میان نوآوری فناورانه و صیانت از نظم عمومی توازن برقرار سازد. پیامدهای این قانون گذاری فراتر از جبران خسارت، به بازتعریف اصول بنیادین حقوق کیفری همچون عدالت، پیشگیری و پاسخ گویی در عصر فناوری می انجامد و زمینه را برای پژوهش های آتی در حوزه اخلاق ماشین و حکمرانی داده فراهم می آورد

کلیدواژه ها:

جرائم هوش مصنوعی ، مسئولیت کیفری ، قانون مسئولیت فناوری های هوشمند ، تبعیض الگوریتمی ، نظام کیفری ایران