مفهوم امانت مندی انسان در کلام اسلامی و ظرفیت آن برای بازسازی نظریه مسئولیت در فقه و حقوق

مسئولیت از مفاهیم بنیادین در کلام، فقه و حقوق اسلامی است، اما تبیین مبنای آن غالبا از مفاهیمی همچون تکلیف، ضمان، اهلیت و انتساب فعل آغاز می شود و کمتر به ریشه های انسان شناختی و کلامی آن توجه می شود. پژوهش حاضر با تمرکز بر مفهوم «امانت مندی انسان» در اندیشه اسلامی، درصدد بررسی این پرسش است که آیا امانت مندی می تواند فراتر از یک مفهوم اخلاقی، به عنوان مبنایی نظری برای تبیین و بازسازی مفهوم مسئولیت در فقه و حقوق مورد استفاده قرار گیرد. فرضیه پژوهش آن است که امانت مندی در پیوند با اختیار، اراده، قابلیت پذیرش تکلیف و پاسخگویی، ظرفیت ایجاد یک چارچوب منسجم برای توضیح چرایی مسئول شدن انسان را داراست. در این چارچوب، انسان به دلیل برخورداری از قابلیت ادراک، اراده و اختیار، نسبت به آنچه در عرصه وجود و زندگی به او سپرده شده، واجد موقعیتی امانت مدارانه است و همین موقعیت، زمینه انتساب رفتار و پیامدهای آن را فراهم می سازد. پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و با بهره گیری از منابع کلامی، تفسیری، فقهی و حقوقی، ابتدا مبانی کلامی امانت مندی و جایگاه اختیار انسان را بررسی و سپس نسبت آن را با تکلیف، اهلیت، انتساب و مسئولیت تحلیل می کند. یافته پژوهش نشان می دهد که امانت مندی را می توان مفهومی واسط میان انسان شناسی کلامی و نظریه مسئولیت دانست؛ به گونه ای که زنجیره «امانت مندی، اختیار، قابلیت انتساب، تکلیف و پاسخگویی» ظرفیت ارائه الگویی امانت محور برای بازخوانی مبانی مسئولیت در فقه و حقوق اسلامی را فراهم می کند.

کلیدواژه ها:

امانت مندی انسان ، کلام اسلامی ، اختیار ، مسئولیت ، فقه و حقوق اسلامی.