آسیب های اجتماعی نوپدید در مدارس در عصر دیجیتال: مرور دامنه ای رفتارهای پرخطر آنلاین و راهبردهای مداخله ای

مقدمه: گسترش شتابان فناوری های دیجیتال، در کنار مزایای آموزشی و ارتباطی، بسترساز بروز آسیب های اجتماعی نوپدید در میان کودکان و نوجوانان شده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی گستره شواهد پیرامون رفتارهای پرخطر آنلاین (قلدری سایبری، استفاده آسیب زا از شبکه های اجتماعی و اختلال بازی های اینترنتی) و شناسایی راهبردهای مداخله ای مدرسه محور انجام شد.روش: این پژوهش با رویکرد مرور دامنه ای (Scoping Review) بر اساس چارچوب پنج مرحله ای آرکسی و اومالی و دستورالعمل PRISMA-ScR انجام گرفت. پایگاه های اطلاعاتی بین المللی (PubMed, Scopus, Web of Science, Embase, PsycINFO, Google Scholar) و پایگاه های ملی (SID, Magiran, Noormags) برای مطالعات منتشرشده از ژانویه ۲۰۲۰ تا اوت ۲۰۲۶ جست وجو شدند. داده ها با روش سنتز توصیفی و تحلیل مضمونی ترکیب شدند.یافته ها: از میان ۱۲۴۸ رکورد اولیه، ۳۴ مطالعه (شامل ۲۱ مطالعه کمی، ۴ مطالعه کیفی، ۳ مطالعه آمیخته، ۳ مرور نظام مند/فراتحلیل و ۳ کارآزمایی مداخله ای اولیه) با مجموع نمونه ۲۳٬۸۴۰ دانش آموز وارد تحلیل شدند. یافته ها نشان داد که رفتارهای پرخطر آنلاین شیوع قابل توجهی داشته و با نشانه های افسردگی، اضطراب، نقص در تنظیم هیجان، اختلال خواب، انزوای اجتماعی و افت عملکرد تحصیلی همبستگی معنادار دارند. مداخلات مدرسه محور چندسطحی، تعاملی و مبتنی بر مشارکت همسالان و خانواده، اثربخشی کوچک اما معناداری در کاهش ارتکاب به قلدری سایبری (۰.۱۵g=-) و ارتقای سواد دیجیتال نشان دادند.نتیجه گیری: پیشگیری و مداخله موثر در آسیب های نوپدید دیجیتال نیازمند گذار از رویکردهای صرفا ممنوعیت محور به سمت مدل های چندسطحی توانمندسازی محور، شامل ارتقای خودتنظیمی، آموزش سواد رسانه ای، بهبود جو روانی-اجتماعی مدرسه و ایجاد سازوکارهای ارجاع تخصصی است

کلیدواژه ها:

آسیب های اجتماعی نوپدید ، رفتارهای پرخطر آنلاین ، قلدری سایبری ، سواد دیجیتال ، مداخلات مدرسه محور.