تحلیل نظری برنامه های رفاه اجتماعی در نظام آموزش و پرورش: پیشایندها، سازوکارها و پیامدها بر عدالت آموزشی

نهاد آموزش و پرورش به عنوان یکی از ارکان اساسی توسعه پایدار، همواره تحت تاثیر نابرابری های ساختاری و اقتصادی قرار داشته است. در این میان، برنامه ریزی رفاه اجتماعی در مدارس نقشی بنیادین در جبران کاستی های محیطی و ارتقای فرصت های برابر برای دانش آموزان ایفا می کند. با وجود اهمیت سیاست های حمایتی در بستر آموزش، فقدان یک چارچوب نظری جامع که بتواند پیشایندها، سازوکارها و پیامدهای برنامه های رفاه اجتماعی را در مدارس تحلیل کند، به شدت احساس می شود. هدف پژوهش: تحلیل نظری جامع و دسته بندی پیشایندها، سازوکارهای اجرایی و پیامدهای برنامه های رفاه اجتماعی در محیط های آموزشی. روش پژوهش: مطالعه ی حاضر یک مرور نظام مند از نوع نظری-تحلیلی است. جستجوی نظام مند در پایگاه های فارسی (نورمگز، مگیران، پرتال جامع علوم انسانی) و پایگاه های بین المللی با استفاده از عملگرهای بولی انجام شد. از میان منابع اولیه، پس از غربالگری و اعمال معیارهای ورود و خروج، مقالات و کتب مرتبط به عنوان نمونه ی نهایی وارد تحلیل محتوای کیفی از نوع جهت دار شدند. یافته ها: پیشایندها در سه دسته ی خرد (پایگاه اقتصادی-اجتماعی خانواده، فقر فرهنگی)، میانی (امکانات ساختاری مدرسه، کیفیت تدریس) و کلان (سیاست گذاری های کلان رفاهی دولت، بودجه عمومی آموزش) طبقه بندی شدند. سازوکارها به سه طیف توزیعی (تغذیه رایگان، کمک هزینه مالی)، حمایتی-مشاوره ای (حضور مددکاران اجتماعی، حمایت روانی) و جبرانی (مداخلات زودهنگام کودکی) تقسیم شدند. پیامدها نیز در سه حوزه ی عملکرد و پیشرفت تحصیلی، بهزیستی روانی-اجتماعی و عدالت و تحرک بین نسلی تبیین گردید. نتیجه گیری: برنامه های رفاه اجتماعی در آموزش و پرورش یک فرایند خیریه و حاشیه ای نیست، بلکه یک استراتژی پویای سرمایه گذاری انسانی است. قرارگیری رویکردهای رفاهی در هسته مرکزی سیاست های آموزشی برای تحقق عدالت و جلوگیری از بازتولید فقر، امری گریزناپذیر است.

کلیدواژه ها:

برنامه ریزی رفاه اجتماعی ، عدالت آموزشی ، سیاست گذاری اجتماعی ، آموزش و پرورش ، نابرابری تحصیلی ، دانش آموزان ، مرور نظام مند.