مروری نظام مند بر نقش سواد رسانه ای، تفکر انتقادی و تاب آوری تحصیلی در دانش آموزان

پژوهش حاضر با هدف مرور نظام مند بر نقش سواد رسانه ای، تفکر انتقادی و تاب آوری تحصیلی در دانش آموزان و شناسایی روابط میان این سه متغیر و تاثیرات آن ها بر پیامدهای تحصیلی و روانی-اجتماعی انجام شد. این مطالعه از نوع تحقیقات مروری نظام مند با رویکرد کیفی و با استفاده از روش فراترکیب بود. جامعه پژوهش شامل کلیه مقالات علمی منتشر شده در پایگاه های داده معتبر داخلی و بین المللی در بازه زمانی ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵ (برای منابع انگلیسی) و ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۴ (برای منابع فارسی) بود که با استفاده از کلیدواژه های مرتبط با سواد رسانه ای، تفکر انتقادی، تاب آوری تحصیلی و دانش آموزان جستجو شدند. از مجموع ۸۹۲ مقاله اولیه، پس از اعمال معیارهای ورود و خروج و ارزیابی کیفیت با استفاده از چک لیست PRISMA و ابزار ارزیابی روش شناختی CASP، تعداد ۵۸ مقاله (۴۲ مقاله انگلیسی و ۱۶ مقاله فارسی) که دارای معیارهای کیفیت لازم بودند، برای تحلیل نهایی انتخاب شدند. داده های استخراج شده با استفاده از روش تحلیل محتوای استقرایی و کدگذاری سه مرحله ای تحلیل شدند و مفاهیم، مقوله ها و تم های اصلی از مقالات استخراج گردید. یافته های این مرور نظام مند نشان داد که سواد رسانه ای، تفکر انتقادی و تاب آوری تحصیلی سه مفهوم به هم پیوسته و مکمل هستند و هر سه نقش کلیدی در ارتقای عملکرد تحصیلی، سلامت روانی-اجتماعی و کاهش آسیب های روانی-اجتماعی دانش آموزان ایفا می کنند. سواد رسانه ای به عنوان یک مهارت بنیادین در عصر دیجیتال، با توانمندسازی دانش آموزان در مواجهه انتقادی با محتوای رسانه ای، به عنوان پیش نیاز و بستر رشد تفکر انتقادی عمل می کند و تفکر انتقادی نیز به نوبه خود با تقویت مهارت های تحلیلی، استدلالی و خودتنظیمی، به افزایش تاب آوری تحصیلی و توانایی مقابله با چالش های تحصیلی کمک می نماید. همچنین یافته ها نشان داد که هر سه متغیر از طریق مکانیسم های شناختی، فراشناختی، انگیزشی و عاطفی بر یکدیگر تاثیر می گذارند و بر پیامدهایی مانند پیشرفت تحصیلی، انگیزش تحصیلی، خودکارآمدی، سلامت روانی، کاهش اضطراب و استرس تحصیلی و سازگاری اجتماعی تاثیرگذار هستند. این مرور نظام مند همچنین نشان داد که پژوهش های داخلی در این حوزه عمدتا به بررسی رابطه دوتایی این متغیرها پرداخته اند و کمتر به بررسی روابط چندگانه و پیچیده میان آن ها در قالب مدل های جامع توجه شده است و همچنین خلا پژوهشی قابل توجهی در زمینه طراحی و آزمون مداخلات مبتنی بر سواد رسانه ای و تفکر انتقادی برای افزایش تاب آوری تحصیلی دانش آموزان وجود دارد. بر اساس یافته ها، یک مدل مفهومی جامع از روابط بین سواد رسانه ای، تفکر انتقادی و تاب آوری تحصیلی با تاکید بر مکانیسم های میانجی و تعدیل گر ارائه شد

کلیدواژه ها:

سواد رسانه ای ، تفکر انتقادی ، تاب آوری تحصیلی ، دانش آموزان ، مرور نظام مند