جریان شناسی مطالعات روشی در پژوهش های قرآنی معاصر جهان اسلام

قرآن پژوهی یکی از حوزه های مهم و دیرینه در جهان اسلام است که از قرون اولیه تاکنون موردتوجه علمای بلاد اسلامی بوده و کتاب ها و نوشته های زیادی در این زمینه تالیف شده است. لکن آنچه از اهمیت بالاتری نسبت به این اهتمام برخوردار بوده است، روشمندی این مطالعات و بهره مندی از متدهای علمی در این منظور است. لذا نقد و بررسی مطالعات روشی در پژوهش های قرآنی معاصر جهان اسلام و شناسائی جریان یا جریان های شکل یافته در این جهت بسیار راهگشا خواهد بود. پژوهش حاضر به صورت توصیفی به بررسی مطالعات هرمنوتیکی، مطالعات عقل گرایی و مطالعات زبان شناختی در پژوهش های قرآنی می پردازد و با تحلیل مضمون، ارتباط آن ها را با یکدیگر مورد ارزیابی و سنجش قرار می دهد. در این جهت معرفی روش ها و چیستی آن ها، شناسایی جامعه پیرو و ناقدان هر یک از ایشان و بیان ارتباط بین چند روش و نظم و سیر شکل گیری جریان مورد بحث است. مبتنی بر روش تحلیل محتوا، روش هایی که برخوردار از هویت اجتماعی، اصول و فروض، سیلان و پویایی، هویت شبکه ای و اثرگذاری بوده اند، به مثابه جریان دانسته شده اند و هریک از روش ها از دیدگاه کاربرد، از دیدگاه دوره تاریخی و از دیدگاه محتوا مورد بررسی قرار گرفته اند. جریان های هرمنوتیکی، عقل گرا و زبان شناختی عمده جریان های مطالعات روشی را در پژوهش های قرآنی معاصر رقم می زنند. بر اساس یافته های پژوهش هرمنوتیک فلسفی جهان اسلام با آنچه در غرب مرسوم بوده، همسو شده است، اما در میان اندیشمندان ایرانی پیروی از هرمنوتیک روشی (متن) با رویکرد تاریخی مدرن غلبه دارد. در جریان عقل گرا میان قاطبه اندیشمندان اسلامی رویکرد انتقادی از ابزار عقل در برابر دین غلبه دارد و از دیدگاه دوره تاریخی عمده تقابل عقل گرایی در وهله اول با نص گرایی و در وهله دوم با ایمان گرایی است. همین رویکرد جریان عقل گرا در ایران معاصر با شدت کمتر به سبک اندیشمندان اسلامی در حال تکرار شدن است با این تفاوت که عمدتا تقابل عقل گرایی با نص گرایی را می توان دید. همچنین جریان زبان شناختی و زبان شناختی که در غرب از دیدگاه کاربردی عمدتا از رویکردی انتقادی برخوردار بوده ، در میان اندیشمندان جهان اسلام رویکرد دینی در آن غالب است. هرچند در گذر زمان نگاه اندیشمندان غربی نسبت به این چهار موج تغییر کرد، اما در حوزه مطالعات قرآنی در دنیای اسلام عمدتا تاریخ گرایی را دنبال کردند و کم وبیش و گذرا به سراغ زبان شناسی کارکردگرا و یا همگانی رفته اند. یافته های این تحقیق نشان می دهد که در حال حاضر، روش هرمنوتیک به عنوان یک رویکرد تحلیلی در مطالعات قرآنی در جهان اسلام هنوز نتوانسته است به یک جریان غالب و فراگیر تبدیل شود؛ به عبارتی، این روش نتوانسته است به طور کامل در بین پژوهشگران و اندیشمندان اسلامی جا بیفتد و به عنوان یک چارچوب مرجع شناخته شود. در مقابل، روش عقل گرا که به شیوه نومعتزله (که به استفاده از عقل و منطق در فهم متون دینی تاکید دارد) متکی است، به وضوح در حال رشد و گسترش است و به عنوان یک جریان اصلی در تفکر اسلامی معاصر شناخته می شود. این رویکرد به ویژه در میان اندیشمندان نومعتزله بیشتر به چشم می خورد که به دنبال تفسیر و تحلیل متون دینی با استفاده از ابزارهای عقلانی و انتقادی هستند. علاوه بر این، روش زبان شناختی نیز به عنوان یک رویکرد مهم در پژوهش های قرآنی ظهور کرده است، که با الهام از شیوه های سنتی زبان شناختی و در عین حال با ترکیب آن ها با متدهای نوین، به یک جریان غالب تبدیل شده است. این رویکرد به تحلیل ساختارهای زبانی و معنایی متن های قرآنی می پردازد و به پژوهشگران کمک می کند تا به درک عمیق تری از زبان و ادبیات قرآن دست یابند.

کلیدواژه ها:

جریان شناسی ، پژوهش های قرآنی ، مطالعات روشی ، هرمنوتیک فلسفی و متنی ، عقل گرایی ، زبان شناختی