طراحی فضای سبز فراگیر و دسترسی پذیر برای افراد با نیازهای ویژه در شهر میناب تحلیل موانع و ارائه الگوی بهینه

این پژوهش با هدف تحلیل جامع موانع دسترسی افراد با نیازهای ویژه به فضاهای سبز شهری و تدوین الگوی فراگیر متناسب با شرایط اقلیمی و فرهنگی شهر میناب طراحی شد تا سه بعد کلیدی دسترسی پذیری، فیزیکی، مشارکت اجتماعی و تجربه حسی شناختی را به صورت یکپارچه تحقق بخشد. پژوهش با رویکرد ترکیبی (کیفی-کمی) و در چارچوب طرح کاربردی - طراحی محور در دو فاز اصلی تحلیل موانع و طراحی الگو اجرا گردید. جامعه آماری شامل ۲۴۰ فرد با نیازهای ویژه (ناتوانی، حرکتی، بینایی، شنوایی و ذهنی) ۱۸۰ همراه آنان، ۱۵ کارشناس توانبخشی، ۱۲ طراح شهری و ۲۸ پارک شهری میناب بود که از آنها ۱۲۰ فرد با نیاز ویژه، ۹۰ همراه، ۱۵ کارشناس و ۱۲ پارک برای ارزیابی انتخاب شدند. داده ها با پرسشنامه استاندارد دسترسی پذیری، چک لیست ارزیابی فیزیکی مبتنی بر استانداردهای بین المللی مثل استاندارد آمریکایی (ADA)، راهنمای مصاحبه عمیق و روش مشاهده مشارکتی جمع آوری و با نرم افزارهای SPSS v۲۶ و MAXQDA ۲۰۲۰ تحلیل شدند. نتایج نشان داد که ۸۷ درصد پارک های میناب فاقد حداقل استانداردهای دسترسی پذیری برای افراد با ناتوانی حرکتی هستند و میانگین نمره دسترسی پذیری کلی پارک ها تنها ۲۸.۴ از ۱۰۰ امتیاز را کسب کرد. موانع اصلی در سه سطح شناسایی شدند: فیزیکی (شیب های تند، کفپوش های نامناسب، نبود رمپ)، اجتماعی فرهنگی (نگرش منفی، فقدان آموزش شهروندان و همراهان) و حسی شناختی (فقدان نشانگرهای لمسی و صوتی و طراحی های گیج کننده). الگوی پیشنهادی پارک فراگیر میناب با سه لایه طراحی مسیرهای دسترسی یکپارچه، فضاهای فعالیت تطبیق یافته و عناصر حسی غنی ساز توانست نمره دسترسی پذیری را در پارک نمونه از ۲۸.۴ به ۸۶.۷ افزایش دهد و رضایت کاربران را ۲۱۴ درصد ارتقا بخشد. این پژوهش با تلفیق دانش توانبخشی، طراحی شهری و درک عمیق از ویژگی های اقلیمی خشک جنوب ایران الگویی نوین برای فضای سبز فراگیر در اقلیم گرم ارائه داد که برای اولین بار در ادبیات پژوهشی ایران نیازهای خاص افراد با نیازهای ویژه در شرایط آب و هوایی شدید (دمای بالا، تابش مستقیم خورشید) را در طراحی فضای سبز لحاظ کرد و قابلیت تعمیم به شهرهای مشابه در جنوب ایران را دارد.

کلیدواژه ها:

فضای سبز فراگیر ، دسترسی پذیری شهری ، افراد با نیازهای ویژه ، عدالت محیطی ، شهرهای خشک جنوب ایران