تحول دیجیتال در مدیریت شهری: از شهر هوشمند تا شهر هوشمند تاب آور

تحول دیجیتال در عصر حاضر به یکی از محوری ترین موضوعات مدیریت شهری بدل شده است؛ بااین حال، پیوند آن با مفهوم تاب آوری شهری همچنان با خلاهای نظری و عملی متعددی مواجه است. این پژوهش با هدف تبیین گذار پارادایمی از شهر هوشمند صرفا فناورمحور به سوی شهر هوشمند تاب آور به عنوان الگویی یکپارچه و کل نگر در مدیریت شهری معاصر انجام شده است. در این مسیر، چالش اصلی آن است که نسل های نخست شهر هوشمند، با تمرکز افراطی بر زیرساخت های فیزیکی، ابزارهای خودکارسازی و بهینه سازی عملیاتی، نه تنها نتوانسته اند مسائل بنیادین شهری همچون نابرابری اجتماعی، شکنندگی زیرساخت ها و آسیب پذیری در برابر مخاطرات اقلیمی را حل کنند، بلکه گاه خود به منابع جدیدی از ریسک و بی عدالتی دیجیتال تبدیل شده اند. یافته های این پژوهش نشان می دهد که گذار موفق از شهر هوشمند منفعل و ابزاری به شهر هوشمند تاب آور، مستلزم سه تغییر اساسی است: نخست، جانشینی رویکرد «قابلیت محور» به جای رویکرد «فهرست فناوری محور» در ارزیابی بلوغ شهرها؛ دوم، جابه جایی از حکمرانی فناورانه به حکمرانی نهادمند که فناوری در آن نقش تسهیلگر دارد نه جانشین نهادها؛ و سوم، پذیرش منطق «دوسوتوانی رقابت پذیری و مقاومت پذیری» در سیاست گذاری شهری. روش پژوهش، مطالعه توصیفی تحلیلی با رویکرد کیفی مبتنی بر تحلیل محتوای نظام مند منابع علمی معتبر داخلی و خارجی در بازه زمانی ۲۰۱۰-۲۰۲۵ است که با جستجوی هدفمند در پایگاه های داده و تحلیل عمیق اسناد انتخابی انجام شده است. نتایج تحلیل نشان می دهد که هشت قلمرو موضوعی اصلی در این حوزه شامل توسعه هوشمند شهری، سازگاری اقلیمی، ریسک های اقلیمی، حکمرانی، مدیریت ریسک، برنامه ریزی اجتماع محور، زیرساخت های سبز و مدیریت انرژی هستند. در این میان، مولفه های نهادی–مدیریتی با میزان تاثیر ۶۳.۱ درصد بیشترین نقش را در تحقق شهر هوشمند تاب آور دارند و زیرساخت های اجتماعی با ۲۷.۳ درصد کمترین اثر را نشان می دهند. در نهایت، پژوهش حاضر نشان می دهد که شهر هوشمند تاب آور الگویی نه به عنوان جانشین شهر هوشمند سنتی بلکه به عنوان تکامل یافتگی آن است. نتیجه گیری مقاله بر این محور استوار است که موفقیت تحول دیجیتال در مدیریت شهری نه به تعداد فناوری های به کاررفته، بلکه به توانایی نهادی برای تبدیل آن فناوری ها به قابلیت های پایدار و تاب آور وابسته است. این پژوهش با ارائه چارچوب مفهومی پیشنهادی، زمینه را برای پژوهش های تجربی آتی و همچنین سیاست گذاری های عملی در شهرهای ایران و جهان فراهم می سازد.

کلیدواژه ها:

تحول دیجیتال ، مدیریت شهری ، شهر هوشمند ، تاب آوری شهری ، شهر هوشمند تاب آور