ساختار مذهبی و منزلت های سنتی در عصر قاجار؛از نقیب الاشراف تا ملاهای مکتب خانه

ساختار مذهبی عصر قاجار یکی از مهم ترین ارکان حیات اجتماعی و فرهنگی ایران به شمار می رفت و در پیوندی تنگاتنگ با نظام سیاسی، اقتصادی و مناسبات محلی عمل می کرد. با وجود آنکه برخی مناصب عالی مذهبی برجای مانده از دوره صفوی، مانند صدرالصدور و رئیس العلماء، در این دوره از اعتبار پیشین خود افتادند، روحانیت شیعه در بطن جامعه نفوذ گسترده ای یافت و نقش آن در هدایت دینی، داوری شرعی، اداره اوقاف، آموزش سنتی و سامان دهی مناسک مذهبی پررنگ تر شد. این پژوهش با تکیه بر منابع تاریخی و مطالعات جدید، به بررسی ساختار مذهبی و منزلت های سنتی در عصر قاجار می پردازد و جایگاه هایی چون مجتهد، امام جمعه، شیخ الاسلام، صدرالعلما، سلطان الذاکرین، قاسم الصدقات، ملا، متولی باشی و نقیب الاشراف را از حیث کارکرد، میزان نفوذ و نسبت آنان با دولت و جامعه تحلیل می کند. همچنین، مقاله نشان می دهد که منابع درآمدی علما، از جمله اوقاف، بقاع متبرکه، نذورات، خمس، زکات و حمایت های درباری، در شکل گیری استقلال یا وابستگی آنان نقش تعیین کننده داشت. یافته ها حاکی از آن است که نهاد دین در عصر قاجار نه یک ساختار یکدست، بلکه مجموعه ای متنوع از مناصب، مراتب و شبکه های اجتماعی بود که میان دربار، بازار، مردم و نهادهای محلی در نوسان قرار داشت و از این رهگذر، در بازتولید نظم اجتماعی و مشروعیت مذهبی سهمی اساسی ایفا می کرد‎.‎

کلیدواژه ها:

قاجار ، ساختار مذهبی ، نقیب الاشراف ، متولی باشی ، ملاها مکتب خانه.