تکاپوی شریعت در تاروپود حکومت؛واکاوی مناصب دینی دولتی در عصر افشاریه و زندیه

ساختار و جایگاه مقامات مذهبی در ایران پس از سقوط صفویه دستخوش تحولات قابل توجهی شد. در دوره صفویه روحانیون از نفوذ و اقتدار گسترده ای در ساختار سیاسی و اداری برخوردار بودند، اما با روی کار آمدن نادرشاه افشار و اتخاذ سیاست های مذهبی خاص، جایگاه نهادهای مذهبی و مقامات روحانی به طور محسوسی تضعیف گردید. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی تحلیلی به بررسی مقامات مذهبی در دو دوره افشاریه و زندیه می پردازد و جایگاه، وظایف و میزان نفوذ مقاماتی همچون ملاباشی، صدر، شیخ الاسلام، قاضی، قاضی عسکر، امام جمعه و مجتهد را مورد مطالعه قرار می دهد. یافته های پژوهش نشان می دهد که در دوره افشاریه بسیاری از مناصب مذهبی که در عصر صفویه نقش تعیین کننده ای در ساختار حکومت داشتند، یا از میان رفتند و یا اختیارات آنان به شدت محدود شد. در دوره زندیه نیز اگرچه برخی مناصب مذهبی همچون شیخ الاسلام، امام جمعه و قاضی همچنان وجود داشتند، اما به دلیل رویکرد سیاسی حاکمان زند و عدم وابستگی آنان به مشروعیت مذهبی، روحانیون نقش محدودی در اداره امور حکومتی ایفا می کردند و بیشتر در حوزه های قضایی و نظارت شرعی فعالیت داشتند. در مجموع، بررسی این دو دوره نشان می دهد که اقتدار نهاد روحانیت نسبت به دوره صفویه کاهش یافته و کارکرد آنان بیشتر به حوزه های مذهبی و اجتماعی محدود شده است.

کلیدواژه ها:

افشاریه ، زند ، مناصب مذهبی ، کریم خان زند ، نادرشاه افشار.